Փիլիսոփայություն 10–րդ դաս 20 Նոյեմբեր 2009

Էմմանուել Կանտ (1724-1804)
1. Առանձնացնում է տեսական եվ գործնական բանականություն: Տեսական բանականությունը կարող է հավաստի կերպով պատասխանել միայն մի հարցի՝ ինչ կարող է մարդը իմանալ, այլ ոչ թե այնպիսի «հարցերի» թե ինչ մարդ պետք է անի, եվ ինչի վրա պետք է հույսը դնի:
2. Կանտյան հիմնական գաղափարը մարդու ազատության նրա ազատ կյանքի գաղափարն է, որը որոշում է անհատին բարոյական անկախաության եվ ինքնավարության իմաստը եվ մարդու իրավունքը իր համար սահմանելու պիտոյականության կաննոները եվ հետեվելու դրանց առանձ արտաքին հարկադրանքի եվ ճնշման:
3. Այդ միտքը առավել հստակությամբ ներկա է Կանտյան կաթեկորիգ իմպերատիվի մեջ, ասում է՝ «Վարվիր միայն այնպիսի պահանջի համաձայն որով ղեկավարելով դու միաժամանակ կարող ես ցանկանալ որպեսզի այն դառնա համընդհանուր օրենք», այս դրույթը ավելի պարզաբանված տեսքով նշանակում է՝ «Արտաքնապես այնպես վարվիր որպեսզի քո կամայական ազատության դրսեվորումը համատեղի լինի յուրաքանչյուրի ազատության հետ՝ համապատասխան համընդհանուր օրենքի»:
4. Նկատի ունենալով իրավունքը որը պահանջվում է բանականության գաղափարով, տալիս է իրավունքի հետեվյալ ձեվակերպումը՝ «Իրավունքը այն պայմանների ամբողջությունն է, որոնց դեպքում մի անձի կամայականությունը համատեղվում է ուրիշի կամայականության հետ՝ ազատության համընդհանուր օրենքի տեսանկյունից»:
5. Պետականության ոլորտում կաթեկորիգ իմպերատիվի պահանջների իրականացումը Կանտի մոտ ներկայացնում է որպես պետության իրավական կազմակերպում իշխանությունների բաժանման (օրենսդիր, գործադիր):
Ըստ Կանտի պետությունը՝ «Բազմաքանակ մարդկանց միավորումն է որոնք ենթարկվում են իրավական օրենքնեին»:
Բնորոշելով եվ իրար հակադրելով կառավարման երկու տիպերը՝ հանրապետությունը եվ բռնապետությունը, Կանտը գրում է՝ «Հանրապետականությունը իշխանության բաժանման պետական սկզբունքն է, իսկ բռնապետությունը՝ պետական օրենքները ինքնական կերպով կատարելու սկզբունք որտեղ հանրային կամքը հանդես է գալիս որպես կառավարչի մասնավոր կամք»:

Արցախի Ազատագրական Շարժումների Պատմություն 6-րդ դաս 17 Նոյեմբեր 2009

• 1988 թ. Փետրվարի 21-ի լուս՝ 22-ի գիշերը, Երեվանում կազմավորվել է (Ղարաբաղ) կոմիտեն, որի գլուխն է կանգնած տնտեսագետ՝ Իգոր Մուրադյանը: Այդ ժամանակվանից սկսած Արցախյան շարժումը գլխավորում էր (Ղարաբաղ) կոմիտեն, որի կազմի մեջ մտավ մի շարք մտավորականներ, արվեստի ներկայացուցիչներ, եվայլն անձնավորություններ: Հետագայում մամուլում հրապարակված այն հաղորդումը թե իբրեվ (Ղարաբաղ) կոմիտեի գլուխ էին կանգնած (ՀՀՇ)-ի պարագլուխները չի համապատասխանում իրականությանը: Ապագա (ՀՀՇ)-ականներից (3-4) հոգի էին մտել (Ղարաբաղ) կոմիտեի կազմի մեջ, եվ նրանք վճռորոշ էին:
• Այդ նույն օրինակով՝ Լեռնային Ղարաբաղում հազմավորվեց (Կռունկ) կոմիտեն Մարտի 2-ին, որի գլուխ էր կանգնած Արկադի Մանուչարովը: Կռունկը փաստորեն Ղարաբաղ կոմիտեի շարունակությունն էր Ղարաբաղում: Երկու կոմիտեները, Մարտի 24-ին թե Հայաստանի Կենտկոմգործի եվ թե Ադրբեջանի Կենտկոմգործի որոշումներով փակվում են: Չնայած այդ որոշումներին, այնուամենայնիվ՝ շարունակել են գործել թե Ղարաբաղ կոմիտեն եվ թե Կռունկ կոմիտեն, ըստ որում Ղարաբաղ կոմիտեն գործում է ոչ բացահայտ, իսկ Կռունկ կոմիտեն միավորվել էր Ղարաբաղի տնօրենների խորհրդի հետ, գործում էին համատեղ եվ բացահայտ:
• 1988 թ. մայիսին հակասությունները սրվել էին Ղարաբաղի կոմիտեի ներսում՝ իրար նկատմամբ մեղադրանքներ էին հորինվում, օրինակ՝ մեղադրում էին Իգոր Մուրադյանին որ նա կապ ունի (ԳԿԲ)-ի հետ, իսկ նրան մեղադրում էին (ՀՀՇ)-ականները:
• 1988 թ. Մայիսի վերջին (Ղարաբաղ) կոմիտեն անցնում է (ՀՀՇ)-ի ձեռքին: Կարեվոր հարց էր Լեռնային Ղարաբաղի մարզային խորհրդի որոշումը իրականացնելու հարցը: Ամբողջ հայ ժողովուրդը պահանջում է Հայաստանի իշխանությունից հրավիրել Խորհրդային Հայաստանի Գերագույն Խորհրդի նստաշրջան եվ քննարկել այդ հարցը: Հուլիսի կեսերին տեղի է ունենում թե Խորհրդային Ադրբեջանի եվ թե Խորհրդային Հայաստանի Գերագույն Խորհրդների նստաշրջաններ, ըստ որում Ադրբեջանը մերժում է Լեռնային Ղարաբաղի խնդրանքը, իսկ Հայաստանում ընդառաջում են եվ դրականորեն պատասխանում, եվ ըստ որում եվս երկու Գերագույն Խորհուրդներն էլ խնդրում են ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդին քննել Լեռնային Ղարաբաղի հարցը: Եվ ահա 1988 թ. Հուլիսի 18-ին հրավիրվում է ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի նախագահության նիստ, որը ընդունում է սկզբունքների խիստ խախտումով, մանավանդ տհաճ էր Գորբաչովի ելույթը, փաստորեն հարուստ էին Հայաստանի ներկայացուցիչների եվ Լեռնային Ղարաբաղի կուսակցության մարզկոմի առաջին քարտուղար՝ Հենրիկ Պողոսյանի ելույթները: Հուլիսի 18 –ի նիստը որոշում է մերժել Լեռնային Ղարաբաղի խնդրանքը եվ մարզը թողնվում է Ադրբեջանի կազմի մեջ:
• Սակայն թե Հայաստանի եվ թե Ղարաբաղի բնակչությունը խիստ դժգոհ էին Գերագույն Խորհրդի նախագահության այդ որոշումից, եվ հազարավոր բանաձեվեր էին ընդունում այն մերժելու վերաբերյալ: Սակայն այս նիստի ժամանակ էլ մտահղացվում է ստեղծել հատուկ կոմիտե որը պետք է կառավարեր Լեռնային Ղարաբաղը մինչեվ նրա հարցի վերջնական լուծումը: Այդ կոմիտեի նախագահ է նշանակվում Արկադի Վոլսկին որը այդ ժամանակ բարձր պաշտոնյա էր Կենտկոմում: Նա լինելով Ղարաբաղում՝ (Պրավտա) թերթին տված հարցազրույցում շեշտել է որ ինքը աշխատանքի բերումով լինելով Խորհրդային միության գրեթե բոլոր տեղերում, այդպիսի անմխիթարելի վիճակ չեր տեսել ինչպես Լեռնային Ղարաբաղում:
• Այդ կոմիտեն գործել է մեկ տարի, սակայն վերացվեց Ադրբեջանի պահանջով, եվ նրա տեղը ստեղծվեց նոր կոմիտե Ադրբեջանից, որը չնայած գործել է մինչեվ 1991 թ. վերջը, սակայն Արցախցիները ոչ մի կապ չեն ունեցել այդ կոմիտեի հետ:
• Այն ժամանակ երբ Ազատության հրապարակում 100 հազարանոց հանրահավաքներ էին տեղի ունենում, հենց այն ժամանակ էլ ծնվեց կամավորական ջոկատներ ստեղծելու գաղափարը: Հայտնի է որ հայ ժողովրդի պատմության մեջ նման ջոկատներ երեվան են եկել 1917 թ. զոր. Անդարնիկի գլխավորությամբ, որը կարեվոր դեր էր խաղացել: Այդ նույն ոգով ջոկատներ ստեղծվեցին 1988 թ. հենց պայքարի սկզբից:
• Ջոկատներ ստեղծվել են Արցախի գրեթե բոլոր բնակավայրերում, ջոկատներ ստեղծվել են նաեվ Հայաստանի բոլոր շրջաններում (քաղաքաներում): Այդ ջոկատները մինչեվ Պաշտպանության բանակի ստեղծումը պաշտպանել են հայրենի սահմանները եվ դիմադրել են հակառակորդին:
• Ըստ պրոֆ. Աբրահամյանի տվյալներին՝ Հայաստանում եվ Ղարաբաղում պայքարի տարիներին կազմավորվել են մոտավորապես՝ 565 կամավորական ջոկատներ, որոնցից միայն 50-ը Երեվանում: Բացի տեղական ջոկատներից՝ Տավուշի մարզի պաշտպանությանը մասնակցել են 88 ջոկատ, Ջանբարաքի եվ Վարդենիսի շրջանների պաշտպանությանը՝ 39 ջոկատ, Արարատի եվ Վայքի մարզերին՝ 57 ջոկատ, Սյունիքի մարզին 56 ջոկատ, միայն Շուշի քաղաքի ազատագրմանը 38 ջոկատ, Մարտակերտի եվ Քարվաճարի՝ 95ջոկատ, Ասկերանի եվ Աղդամի ազատագրման՝ 43 ջոկատ, Մարտունու շրջանի՝19 ջոկատ, Քաղադաշի (Լաչին)՝ 74ջոկատ, մյուս խմբերը՝ Ֆիզուլիի, Ջիբրայիլի, Հադրութի, Զանգելանի, Կուբաթլուի եվ Հորադեզի մարտերին մասնակցել են 73 ջոկատ:





Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Ստեղծումը

• 1990 թ. Մարտի 3-ին օրենք հրապարակվեց Խորհրդային Միության վերակառուցման իրավունքների մասին: Այդ օրենքի համաձայն պետք է անցկացվեր քվե միության հանրապետություններում՝ Խորհրդային միության պահպանման համար, դա պետք էր տեղի ունենար որենքը հրապարակվելուց մեկ տարի անց: 1991 թ. Մարտի 17-ին տեղի ունեցավ այդ հանրաքվեն, սակայն Լեռնային Ղարաբաղն ու Հայաստանը հրաժարվեցին հանրաքվեից:
• Բալթյան հանրապետություններում ավելի շուտ էր տեղի ունեցել այդ հանրաքվեն եվ նրանք որոշել էին դուրս գալ Խորհրդային միությունից: Հայաստանը որոշեց հանրաքվեն անցկացնել 1991 թ. Սեպտեմբերի 21-ին: Ադրբեջանը մասնակցեց այդ հանրաքվեին Մարտի 17-ին, եվ պաշտպանեց Խորհրդային միության գոյությունը, սակայն իրադարձությունները ավելի արագ փոփոխվեցին, նախ 1991 թ. Օգոստոսի 19-ին Մոսկվայում տեղի ունեցավ խռովություն, որը սակայն ջախջախվեց Ելցինի գլխավորությամբ, եվ որին հաջորդեց ԽՍՀՄ-ի լուծարումը, այն որ հիմնվել էր 1922 թ.-ի Դեկտեմբերի 30-ին, հետո Ադրբեջանը փաստորեն հրաժարվեց հանրաքվեին մասնակցած արդյունքից, եվ 1991 թ. Օգոստոսի 29-ին հրավիրեց Գերագույն Խորհրդի արտահերթ նստաշրջան եվ Օգոստոսի 30-ին որոշոմ ընդունեց Ադրբեջանի (1918-1920) թթ.-ի հանրապետության վերականգնման մասին: Իսկ Արցախը (1918-1920) թթ.-ին չեր եղել Ադրբեջանի կազմում, իսկ Ազգերիո Լիկան էլ չեր ընդունել Ադրբեջանի այդ հանրապետությունը:

Հայոց Պատմության Հիմնահարցեր 10–րդ դաս 17 Նոյեմբեր 2009

Հայկական Մշակույթը (15-18)-րդ դարերում
• Չնայած Հայաստանը ավերումների թատերաբեմ էր դարձել, (15-18)-րդ դարերում շարունակում էր զարգանալ հայկական մշակույթը, որը ենթագիտակցաբար ազգապահպանման նշանակություն ուներ: Քանի որ երկիրը ավերվել էր, հայ ժողովրդի մեծ մասը արտագաղթել էր տարբեր երկրներ, իսկ հայկական մշակույթը սկսել էր զարգանալ հայկական գաղութներում, որովհետեվ գաղութները հիմնականում ձեվավորվում էին հայ առեվտրական բուրժուազիայով, որը եվ դառնում էր մշակույթի հովանավորը:
• 18-րդ դարի սկզբին, 1717 թ.-ին Վենետիկում հիմնադրվեց Մխիթարյան միաբանությունը, որը առաջին խոշոր գիտական կենտրոնն էր որ սկսեց զբաղվել գրքերի հրատարկությամբ: Նրանք բացեցին դպրոցներ, դառնալով գիտական ու մանկավարժական կենտրոն: Միայն 18-րդ դարում 100-ից ավելի գիրք հրատարկեցին: Նրանք Վենետիկից բացի այլ վայրերում էլ բացին դպրոցներ, որտեղ երիտասարդությունը սովորում էր գիտության հիմունքներ: Մինչ այդ 1512 թ.-ին Վենետիկում Հակոբ Մեղապարտի կողմից հիմնվեց առաջին տպարանը:
• 18-րդ դարի հայտնի գործիչներից էր նաեվ պատմաբան՝ Միքայել Չամչյանը, որը գրեց ամբողջական քննական՝ (Հայոց Պատմությունը):
• Հայտնի բժիշկներից էր՝ Ամիրդովլաթ Ամասիացին:
• Հասարակության կյանքում մեծ դեր խաղացին Մադրասի խմբակի հրատարակած (Որոգայթ Բառաց) աշխատությունը:


Հայաստանը 19-րդ Դարասկզբին

• Հայ ժողովուրդը 19-րդ դարը մտավ երկբեղկված՝ բաժանված Պարսկական եվ Թուրքական դաժան լուծերի միջեվ: Այդ դաժանությունների հետեվանքով՝ հայերի տարբեր հատվածներ սկսեցին գաղթել Հայաստանից:
• Թուրքիան 19-րդ դարի սկզբից արդեն սկսել էր հայերի բնաջնջման քաղաքականություն վարել, թուրքական հասարակությունը որը քոչվոր ու անասնապահական էր՝ չեր հանդուրժում իրեն նվաճած երկրներում իրենից բարձր զարգացում ունեցող ժողովուրդի գոյությունը: Դրա համար էլ իրեն տիրապետության տակ գտնվող քրիստոնյա ժողովուրդների հետ վարվում էր շատ դաժան, նրանց վրա շատ ծանր հարկեր դնելով:
• Պարսկաստանում մի քիչ այլ էր վիճակը, որովհետեվ պարսիկները պատկանելով արիական ցեղերին, ունեցել էին հզոր մշակույթ ու քաղաքակրթություն: Այս մի քիչ լավ իրավիճակի համար էլ, պատահակն չեր որ Պարսկահայաստանը դարձավ ապագա հայկական պետականության հիմքը:
• Մինչեվ 19-րդ դարասկիզբը Ռուսաստանը չեր ամրապնդվել որպես միապետություն: Պյոտր Մեծ ցարը 1721 թ.-ին Շվեդների դեմ հաղթանակ տանելուց հետո, սկսեց ուշադրություն դարձնել արեվելյան քաղաքականության վրա: Ռուս գործիչները ձգտում էին հասնել Վոսփոր ու Դարդանել նեղուցներին, սկսելով խոստումներ տալ արեվելյան քրիստոնյա ժողովուրդներին՝ նրանց օգնություն տալ թուրքերի ու պարսիկների դեմ պատերազմելու ու նրանց լուծը թոթափելու համար: Ռուսական բանակի Անդրկովկաս մտնելը մեծ ոգեվորություն առաջացրեց քրիստոնյա ժողովուրդների մեջ:
• Ռուսաստանի արեվելյան քաղաքականության ուժեղացումը փխում էր նաեվ Իրանի եվ Թուրքայի տիրապետության տակ եղած քրիստոնյա ժողովուրդների շահերից, որոնք իրենց ազատագրումը կապում էին Ռուսաստանի հետ: Այնպես որ Ռուսաստանը ոչ թե գալիս էր հայ կամ վրացի ժողովուրդների ազատագրման համար, այլ օգտագործում էր այդ բանը իր քաղաքականության ծրագիրը իրագործելու համար:
• 1804 թ. սկսվեց (Ռուս-պարսկական) պատերազմը: Մինչ այդ հայերը բազում դիմումներ էին ուղարկել ռուսական արքունիքին, իրենց օգնըլու համար ազատագրական պայքարին: Ռուսական արքունիքը ցույց էր տալիս որ նա կռվում էր հայերի, հույների, վրացիների ազատագրման համար, եվ խրախուսում էր նրանց որպեսզի կազմակերպեն կամավորական ջոկատներ որոնք կռվելո էին ռուսական բանակի կողքին:
• Պատերազմի առաջին շրջանին գեներալ՝ Ցիցիանովը Հայաստանից բազմաթիվ տարածքներ ազատագրեց, սակայն չկարողացավ գրավել Երեվանը: Դրանից հետո Ցիցիանովի հաջորդ՝ Կուտովիչը 1804 թ.-ի Սեպտեմբերին նույնպես մոտեցավ Երեվանի պարիսպներին, պաշարեց ու փորձեց գրավել հայերի օգնությամբ, սակայն նորից չկարողացավ:
• 1813թ.-ին կնքվեց Գյուլիստանի պայմանագիրը, որը այն մեծ նշանակությունը ունեցավ որ Արեվելյան Հայաստանի զգալի տարածքը՝ (Թոռի, Շիրակ, Արզախ, Զանգեզուր) միացվեցին Ռուսաստանին: Նոյւն ժամանակին էլ սկսվեց (Ռուս-թուրքական) պատերազմը, եվ ինչպես բոլոր (ռուս-թուրքական) պատերազմներին առաջացան երկու ճակատներ՝ Բալկանյան եվ Կովկասյան: Ռուսերը երկու ճակատներում էլ փայլուն հաղթանակների հասան, սակայն այս անգամ եվս եվրոպական տերությունները՝ հատկապես Անգլիան ու Ֆրանսիան վերջնագիր ներկայացրեցին Ռուսաստանին որպեսզի նա դադարեցնի պատերազմը, պահանջելով նաեվ որ Ռուսաստանը հրաժարվի բոլոր նվաճած տարածքներից: Բուխարեստի պայմանագրի համաձայն սահմանների փոփոխություն տեղի չունեցավ: Բայց ինչպես Բուխարեստի այնպես էլ Գյուլիստանի պայմանագրում մի կետ նշվեց որով թույլատրվում էր հայերին Պարսկաստանից եվ Թուրքայից տեղափոխվել Ռուսաստանի կողմից նվաճված Արեվելյան Հայաստանի տարածքներում:
• (Ռուս-պարսկական) եվ (Ռուս-թուրքական) պատերազմները վկայեցին Եվրոպական պետություններին որ Ռուսաստանը հզորությամբ սկսել է վարել արեվելյան քաղաքականությունը, մանավանդ Վիեննայի կոնֆերանսից հետո 1815 թ., Ռուսաստանը սկսեց ակտիվ դիվանագիտություն մղել Կովկասում: Եթե Ռւսաստանը ուզում էր նոր տարածքներ նվաճել, ապա Պարսկաստանը դժգոհ էր Գյուլիստանի պայմանագրից, մանավանդ որ Անգլիան նրան խրախուսում էր պատերազմել ռուսների դեմ:
• Ալեքսանդր Ա. ցարի մահից ու (Դեկաբրիստ)-ների ապստամբությունից հետո ռուսկան պետությունը մի քիչ թուլացում ապրեց: Դրա վրա Անգլիայի հրահրումով Պարսկաստանը պատերազմ սկսեց Ռուսաստանի դեմ 1826 թ.-ին, եվ գահաժառանգ Աբաս Միրզայի 60 հազարանոց զորքերը հարձակվեցին Արցախի վրա: Նրանք պաշարեցին Շուշին, սակայն մեկ ամիս պաշարելուց հետո չկարողացան գրավել զայն: Շուշիի պաշտպանության մեծ հերոսություններ ցույց տվեցին հայերը: Շուշիի պարտությունը շատ ծանր նստեց Արցախի ժողովրդի վրա, որովհետեվ պարսիկները սկսեցին դաժանությունների, սակայն 2000 հայ կամավորներ կարողացան դադարեցնել այդ դաժանությունները:
• Ռուս բանակի հրամանատար Պասկեվիչը 1827 թ.-ին մոտեցավ Երեվանին, երբ Օշականի մոտ գեներալ Կրասովսկին հայերի մեծաքանակ օգնությամբ ջախջախեց պարսիկներին: Հայկական կամավորների օգնությամբ 1827 թ. Հոկտեմբերի 1-ին նվաճվեց Երեվանը, Պասկեվիչին տրվեց (Կոմս Էրեվանսքի) տիտղոսը: Երեվանի ազատագրումը հայ ժողովրդի ազատագրման հիմքն էր:
• Երեվանը նվաճելուց հետո ռուսական բանակը անցավ Արաքսը՝ շարժվելով դեպի Թավրիզ որը նվաճվեց, ապա դեպի Թեհրան: Դրա վրա պարսիկները հաշտություն խնդրեցին, որը կնքվեց 1828 թ. Փետրվարի 10-ին, եվ որի համաձայն Երեվանի ու Նախիջեվանի խանությունները ու Օրդուբադի ոկրուգը անցան Ռուսաստանին: Ընդունվեց նաեվ մի որոշում որով Պարսկաստանում ապրող հայերին թույլատրվում էր գաղթել ու գալ բնակվել ազատագրված տարածքներում: Պարսկաստանից մոտ 50 հազար հայեր անցան Արեվելյան Հայաստան:
• 1828 թ. հուլիսի 23-ին ռուսական զորքը մտավ փուրքական սահմանը, սկսվեց (Ռուս-թուրքական) պատերազմը: Պասկեվիչը գրավեց Կարսի բերդը որը ստրատեգիական մեծ նշանակություն ուներ, ապա շարժվեց դեպի Կարին որը Արեվմտյան Հայաստանի կնտրոնական հանգույցն էր, ապա նացավ Արտահան, Բայազեդ նվաճելով այդ տարածքները, ու մոտենալով դեպի Ադրիանապոլիս: Սակայն անգլիական ու ֆրանսիական զորքերը ռուսներին պարտադրեցին հաշտություն կնքել ու հետ տալ նվաճված տարածքները, Ադրիանապոլսի պայմանագրի համաձայն, որը թեեվ մի կետ ընդունեց որ Թուրքահայաստանում ապրող հայերին արտոնություն էր տրվում անցնել ու ապրել Արեվելյան Հայաստանում:
• (Ռուս-պարսկական) եվ (Ռուս-թուրքական) պատերազմները թեեվ չազատագրեցին ամբողջ Հայաատանը, սակայն Ռուսաստանի կազմի մեջ մտած Արեվելյան Հայաստանը դարձավ հայության բնօրրանը եվ աստիճանաբար իր շուրջը համախմբելով հայերին հիմնակետ դարձավ հայկական պետականության հիմնադրմանը:

Հայոց Պատմության Աղբյուրագիտություն 8–րդ դաս 16 Նոյեմբեր 2009

Շարունակություն Դրասխանակերտցու
• Դրասխանակերտցին ունի մոտ 19 էջից բաղկացած հառաջաբան, ապա բուն պատմությունը: Սկսում է Նոյ նահապետից հասցնելով մինչեվ 923 թ.: Նա օգտվել է նախորդ պատմիչներից՝ Խորենացուց, Եղիշեից, Սեբեոսից, Փարպեցուց, Ղեվոնդից, եվ անգիր գիտե նրանց բոլոր ոճերն ու դարձվածքները, բառ առ բառ դրանք գործածում է: Նույնիսկ Խորենացու բառեոէվ ու ոճով տալիս վ այնպիսի դեպքեր որոնք Խորենացուց ավելի վաղ են կատարվել՝ (օրինակ: Աշոտ Ա.-ի թագադրությունը): Ի հարկե փոխառնովի ոճի տակ երբեմն կորչում է ներքին իմաստը: Խորենացու գրածը երբեմն կարելի է ստուգել հենց Դրասխանակերտց-ով:
• Դրասխանակերտցին բարեխիղճ պատմագիր է, եվ բոլորվին սովոր չէ մտածացին, գյուտերին: Թեեվ հին մասը քաղում է նախորդ պատմիչներից՝ բայց այստեղ եվս հաղորդում է այնպիսի տվյալներ որ այլուս չենք հանդիպում: Բայց 8 –րդ դարի վերչերի եվ 9-րդ դարի 1-ին կեսի մասին խոսելիս նա գրեթե պատմում է միայն կաթողիկոսների մասին: Իակ քաղաքական անցքերի մասին խորհուրդ է տալիս կարդալ Շապուհ պատմագրին, որը 850-ական թվականներից շարադրում է Հայոց Պատմությունը: Ցավոք քիչ է խոսում Աշոտ Ա.-ի մասին, դարձյալ հղելով Շապուհ պատմիչին: Երկար է պխոսում Սմբատ Ա.-ի եվ նրա որդու Աշոտ Երկաթի մասին՝ որին կոչում է որդի թագավորին, մինչդեռ Սմաբտ Ա.-ին միշտ հիշում է իբրեվ թագավոր:
• Քանի որ ականատես է դեպքերին, ուստի նա շատ կարեվոր աղբյուր է: Նրա խոսքը հուզիչ է մանրամասներով: Հոգու ողբով գրում է հայրենիքին պատուհասված արհավիրքների մասին եվ իր ատելավար խոսքերն է հնչեցնում թշնամիների նկատմամբ: Ջանում է պատմել գեղեցիկ ոճով, ճարտասանորեն, պատկերավոր՝ երբեմն ընկնելով ճողոմաբանության մեջ, բայց ընդհանրապես ոճը թեթեվ է եվ պարզ: Եղիշեից վերցնում է տարապակիր հայ կիների նկարագիրը իր ժամանակի կանանց համար: Թեեվ ջանում է գրել քերթողաբար, բայց խրտնախոս չէ: Դրասխանակերտցու ժամանակը ավելի աղետավոր էր քան նախորդ պատմագիրների ժամանակները, քանի որ իր ժամանակ ոչնչացվում էին ոչ շիայն ազնվականները, այլեվ ռամիկները: Ըստ Դրասխանակերտցու երկրի թուլության աղետալի վիճակի պատճառը նրանում է որ չկար միասնություն, չկար ընդհանուր երկրի գաղափարը, իշխանների համար հայրենիքը իրենց հողատիրություններն էին, նրանց մտահորիզոնը համընկնում էր այդ տիրույթների սահմաններին: Եկեղեցին ջանում էր հայերի մեջ պատվաստել ընդհանուր հայրենիքի գաղափարը: Դրասխանակերտցին հաշտեցնում էր իշխաններին, բայց նրան չէին լսում: Բոլոր երկրների պես ներ-նախարարական կարգը եվս տանում էր անջատվածության: Դրասխանակերտցին կարծում է որ միասնության դեպքում հայերը կարող են հաղթել, եվ վերջաբանում նա գրում է որ հայերը եթե միավորվեն կհաղթեն թշնամիներին ի հարկե Աստուծո օգնությամբ: Դրասխանակերտցին գրել է նաեվ մի փոքր 5 էջանոց գործ՝ (Շարիցն Հայրապետացն Հայոց), որը տեղ է գտել Սամվել Անեցու երկում: Այդտեղ նա տալիս է հայոց կաթողիկոսների ցանկը սկզբից մինչեվ իր ժամանակները, համառոտ տեղեկություններով: Նրա Հայոց Պատմությունը լույս է տեսել ֆրանսերեն 1841 թ., վրացերեն 1965 թ. եվ ռուսերեն մոտ 20 տարիներ առաջ: Հայերեն լույս է տեսել մի քանի անգամ, վերջինը Թիֆլիսում 1912 թ., իսկ 1993 թ.,ին նաեվ թարգմանվել է աշխարհաբարի գրաբար բնագրի հետ:

Թովմա Արծրունի

• Կենսագրական տեղեկություններ չկան իր մասին: Ունայնաշունչ ժամանակը պահանջում էր ուրանալ իր անձը: Նա Արծրունի էր, գիտուն ուստի կրում էր վարդապետ պատվանունը: Նա կյանքը չի անցկացրել վանքերում, եղել է դեպքերի վայրերում տոհմակիցների հետ:
• Իր երկի 7-րդ գլխում գրում է որ զրուցել է 850 թ.-ին Յուսուֆ զորավարի սպաննողին հետ, ուրեմն այդ ժամանակ փոքր չեր, գուցե 20-25 տարեկան էր, ուստի պետք է ծնված լինի 830-835 թթ.: Երկը սկսել է գրել 870-ական թվերին Վասպուրականի գահերեց իշխան Դերենիկ Արծրունու պատվերով, Դերենիկի որդի՝ Գագիկը եվս եղել վ պատվիրատուն,, նա դեպքերի շարադրանքը հասցրել է մինչեվ 906 թ.: Շատ է օգտվել Խորենացուց, նրան ծանոթ են նաեվ Կորյունը, Եղիշեն, Դրասխանակերտցին եվ ուրիշներ: Նա նաեվ հիշում է այնպիսի պատմիչների որոնք նա չի կարդացել, այլ անունները վերցրել է Եվսեփիոս Կեսարացուց:
• Թովմա Արծրունու երկը բաժանված է դպրությունների (մասերի) եվ գլուխների, ունի նաեվ առաջաբան: Առաջին դպրությունը սկսում է Նոյից եվ հասցնում մինչեվ 5-րդ դարի կեսը: Արծրունիների նախնիներ է համարում Ադրամելեքին եվ Սարասարին վերցնելով Աստվածաշնչից, որոնք սպաննելով իրենց հորը՝ Ասորեստանի Սենեքերիմ արքային՝ մ.թ.ա. 8-րդ դարում հեռանում են Հայաստան եվ հայոց թագավոր՝ Պարույր Սկայորդու կողմից կարգվում Սասունի տերեր: Բայց այռմ ապացուցված է որ Արծրունիները տեղաբնիկ են, եվ դեռ Ուրարտական ժամանակներում հայտնի էին (Արծրումնիունի) անունով:
• Երկրորդ դպրությունը սկսվում է (450-451) թթ.-ով, ազատագրական պատերազմով, բայց ավելի արժեքավոր են նույն դպրության (5-7)-րդ գլուխները, որտեղ պատմում է 850-ական թվականների արաբական զորապետների արշավանքների, գործած խժտժությունների մասին, եվ հաղորդում է այնպիսի տվյալներ որոնք ոչ մի տեղ չենք հանդիպում:
• Երրորդ դպրությունը շատ կարեվոր է 9-րդ դարի երկրորդ կեսի պատմության համար: Նրա տվյալները հաստատում են արաբ մատենագիրները (Բալաձորին, Թաբարին): Թովմա Արծրունին ունի քննադատական վերաբերմունք իր պատմածի նկատմամբ: Հաճախ օգտագործում է թվականներ՝ (հոբելյան = 50 տարի, ինտիկտիոն = 15 տարի): Սակայն նրա երկը դերի է, վերջին ԻԹ (29)-րդ գլուխը չի ավարտված, նրան շարունակել է Անանուն պատմիչը, բայց չկան Անանունի վերնագիրը, սկիզբը եվ վերջը: Անանունը Թովմայի պես քաջատեղյակ չէ դեպքերին, բայց ունի փայլուն ոճ, որը վաղ վերածնության արտահայտությունն էր:
• Անանունը պատմում էաեվ Դերենիկի սպաննության մասին, նրա կնոջ Սոփիի (Աշոտ Ա.-ի դուստր) անել վղտի մասին, Գագիկ Արծրունու թագավորության մասին՝ նրան համարելով Ամենայն հայոց թագավոր, ի հարկե նա չիշխեց ամբողջ Հայաստանի վրա, այլ միայն Վասպուրականում եա Մոկքում, ու Աղձնիքի ու Կորճայքի որոշ մասերում: Նրան կցված է հավելյալ գլուխ որտեղ պատմվում է 1021 թ.-ից հետո Վասպուրականում ծավալված դեպքերի մասին:
• Առաջին անգամ Թովմա Արծրունու եվ Անանունի գործերը միասին լույս են տեսել 1852 թ. Պոլսում, ֆրանսերեն լեզվով հրատարկվել է Բետերբուրգում 1874 թ., իսկ անգլերեն Դետրոիդում 1985 թ., ռուսերեն 2001 թ.: Առաջին անգամ աշխարհաբար լույս է տեսել 1978 թ.-ին եվ 1999 թ.-ին: Իսկ վերջին անգամ գրաբար տպագրվել է 2006 թ.:

Ստեփանոս Տարոնեցի (Ասողիկ)

• Քիչ բան գիտենք նրա կենսագրության մասին, ապրել է 10-րդ դարի 2-րդ կեսին եվ 11-րդ դարի սկզբներին: Նա իր Տիեզերական Պատմությունը գրել է Սարգիս կաթողիկոսի հրմանաով: Հենց նրա կարգադրությամբ Ասողիկը շրջագայել է վանքերը, զբաղվել եկեղեցու հոգսերով: Պատմության շարադրանքն ավարտել է 1004 թ., վախճանվել ծերունի տարիքում:
• Եղել է իր ժամանակի խորիմաց վարդապետներից մեկը, գիտուն ատսվածաբան, հայադավանության ջերմ պաշտպան, քաղկեթոնականության հակառակորթ, հարվում էր ճգնավորներին որոնցից մեկին Նիկ գավառում ճգնող Երեմիային համարում է իր ընկերակիցը:
• Ասողիկը ունեցել է հալածողներ, այդ մասին նա գրում է կաթողիկոսին, նշում որ չեն թողել որ իր միտքը պատշաճորեն շարադրի, գրել է անարգանքներ՝: « Ի ծանրասիրտ եվ խստաբարանոց ազգիս մերմե», բայց նաեվ նշում է որ եղել են իրեն գովաբաններ բարեխոհ մարդկանց կողմից, բայց չի հիշում թե ինչու են նրան անարգել:
• Գրիգոր Մագիստրոսն ու Վարդան Արեվելցին նրան հիշում են նաեվ (Ասողիկ) անվամբ, ինչը վկայում է նրա շնորհալի երաժիշտ լինելու եվ ասմունքողի մասին: Սովորել է Անիում, գուցե նաեվ դասավանդել է այնտեղ: Վարդապետությունը դրա համար է ստացել:
• Ասողիկի ոճը պարզ է, անպաճույճ, զերծ է ճարտասանությունից, բայց նա գրում էր շատ համառոտ եվ համեստաբար իրեն համարում էր՝ «աղքատիմաց խոսքերով շարադրող»:
• Ասողիկի երկը կոչել են նաեվ՝ Տիեզերական (համաշխարհային) պատմություն, որովհետեվ նա շարադրել է նաեվ հարեվան ժողովուրդների պատմությունը: Հետազոտել է նախորդ հայ պատմագիրների գործերը, որտեղ բոլորին էլ հիշում է սկզբում, որոնցից վերցրածը համարում է անուշաբույր եվ գեղեցկագույն ծաղիկներ: Իր երկը բաժանում է 3 հանդեսների (մասերի):
- Առաջին մասը ընդգրկում է աշխարհի արաչագործունից մինչեվ հայոց թագավոր՝ Տրդատ Մեծի ժամանակաշրջանի սկիզբը: Համառոտ պատմում նաեվ Եգիպտոսում, Պարսկաստանում, Հռոմում, Հրեաստանում ծավալված դեպքերի մասին, չանտեսելով նաեվ մ.թ.ա. (2-1) դարերի հայ-հռոմեական հարաբերությունները:
- Երկրորդ մասը բովանակում է 3-րդ դարի վերջերից մինչեվ Աշոտ Ա. Բագրատունու ժամանակաշրջանը: Նա պատմում է այստեղ Արշակունի հայոց թագավորների, նաեվ կաթողիկոսների մասին՝ սկսած Գրիգոր Լուսավորչից մինչեվ Սահակ Պարթեվ: Տալիս է նաեվ Պարսկաստանի, արաբական խալիֆայության եվ Բյուզանդիայի տիրակալների ժամանակագրությունը:
Այս երկու մասերը շարադրելիս նա չունի քննական մոտեցում, եվ բառացի կրկնում է նախորդներին, նա Խորենացու հետեվողությամբ կարեվորում է ժամանակագրությունը, տալիս է բոլոր գործիչների թվականները, թեեվ դրանք ոչ միշտ են ճիշդ:
- Աղբյուրագիտական առումով շատ կարեվոր է 3-րդդ հանդեսը, որտեղ 48 գլուխներում շարադրվում է 117 տարիների պատմությունը, սկսած Աշոտ Ա.-ից (885) թ. հասնելով մինչեվ Գագիկ Ա.-ի ժամանակները:

Արցախի Ազատագրական Շարժումների Պատմություն 5–րդ դաս 10Նոյեմբեր 2009

Արցախյան Գոյապայքարը (1988-1994)

• Խորհրդային տարիներին Լեռնային Ղարաբաղում ազգային ազատագրական պայքարը չի լռել, այլեվ շարունակվել է ի հարկե շատ նվազ ձեվով, բայց շարունակվել է: Արցախի ազատագրական պայքարի նոր շրջանը համընկնում է Գորբաչովյան վերակառուցման տարիների հետ՝ սկսած 1985 թ.-ից: Կան հեղինակներ որոնք այն կարծիքին են թե Խորհրդային Միության կործանումը սերտորեն կապված է եղել Ղարաբաղում տեղի ունեցած իրադարձությունների հետ: Դրա հետ չի կարելի համաձայնվել որովհետեվ Լեռնային Ղարաբաղը պարզապես նպաստողի դեր է խաղացել:
• Գորբաչովյան վերակառուցումից հետո ազգային հարցը յուրահատուկ արժեք տրվեց եվ այն ընդգրկեց Խորհրդային միության գրեթե ազգային բոլոր շրջանները, այդ թվում նաեվ Լեռնային Ղարաբաղը, որտեղ պայքարը ընդհանրապես չեր դադարել:
• 1985-87 թթ. Լեռնային Ղարաբաղում հանդես եկան գաղտնի կազմակերպություններ, բնակչության դժգոհություններ, որը հասցրեց նրան որ 1985-87 թթ. Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցավ ստորագրահավաք եվ 1987 թ. Նոյեմբերի վերջին եվ Դեկտեմբերի սկզբին ավելի քան 50 հազար ստորագրությամբ փաթեթը հանձնվեց ԽՄԿԿ Կենտկոմի ընդունարան: Այդպես էլ այդ փաթեթը մնաց այնտեղ, որտեղից էլ արխիվ: Դրան հաջորդեց նոր պատվիրակություն, որը 1988 թ. Հունվարի սկզբին Մոսկվա մեկնեց՝ տանելով նոր բողոք-նամակներ ու փաստաթղթեր: Նույն թվի Հունվարի կեսերին Լեռնային Ղարաբաղի Ասկերանի շրջանի Նսրա գյուղում տեղի ունեցավ գաղտնի ժողով, որտեղ ներկայացուցիչները իրենց պատրաստակամությունը հայտնեցին պայքարը սկսելու համար: Լեռնային Ղարաբաղի մտավորկանությունը, գրողները, ի դեմս Հրաչիկ Բեկլարյանի եվ Վարդան Հակոբյանի, կազմեցին մի նամակ Մոսկվա տանելու համար, եվ Փետրվարի 7-ին Մոսկվա մեկնեց 3-րդ պատվիրակությունը, տանելով այդ նամակը եվ այլ փաստաթղթեր: Այդ պատվիրակության կազմում կային գրողներ, արվեստի ներկայացուցիչներ եվ մտավորականներ: Մոսկվայում այս պատվիրակությանը հասկացրին որ Արցախի անկախության հարցը լուծելու համար պետք է հրավիրվի Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի մարզային խորհրդի արտահերթ նստաշրջան: Մինչ հանձանաժողովը գտնվում էր Մոսկվայում, Լեռնային Ղարաբաղում Փետրվարի 13-ից սկսվել էր մասսայական շարժում, որի գլուխ էր կանգնած շինանյութերի կոմբինատի տնօրեն՝ Արկադի Մանուչարովը: Ստեղծվել էր կոմիտե կամ ժամանակավոր խումբ, որը ղեկավարում էր պայքարը: Փետրվարի 17-ից հրապարակում հանրահավաքները դարձել էին մշտական, եղանակը խիստ անբարենպաստ էր, սակայն հրապարակում հավաքվել էին մոտ 40-50 հազար մարդ, մարզի բնակչության 1/3-ը, եվ պահանջում էին Լեռնային Ղարաբաղը դուրս բերել Ադրբեջանի կազմից եվ վերամիավորել Մայր Հայաստանի հետ: Արտահերթ նստաշրաջան հրավիրելու համար պետք էր մարզային խորհրդի պատգամավորների ստորագրությունները: Այդ ստորագրահավաքը կազմակերպեցին Վարդան Հակոբյանը եվ Արմեն Ծատուրյանը եվ 67 պատգամավորների ստորագրությամբ պահանջը մարզային խորհուրդ ներկայացրին Փետրվարի 19-ին: Հետագայում 20 հոգի էլ ստորագրեցին եվ արտահերթ նստաշրջան պահանջող պատգամավորների թիվը հասավ 87-ի:
• Մարզային խորհրդի նախագահ՝ Վլադիմիր Օսիպովը հրաժարվեց կատարել մարզխորհրդի պատգամավորների պահանջը: Սակայն հաջորդ օրը նա ստիպված էր համատեղ հրավիրել արտահերթ նստաշրջան: Այդ օրը ժամանել էին նաեվ Ադրբեջանի ղեկավարությունը Բաղիրովի ղեկավարությամբ: Փետրվարի 20-ին հրավիրված մարզային խորհրդի նախագահը որոշում է ընդունում հենց այդ նույն օրը հրավիրել ԼՂԻՄ-ի ինքնավար մարզի մարզային խորհրդի 20-րդ գումարման 4-րդ արտահերթ նստաշրջանը: Այն նույն օրը նաեվ հրավիրվում են ինքնավար մարզի շրջանների նստաշրջան որտեղ որոշվել են խնդրել հրավիրել Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի արտահերթ նստաշրջան ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանի կազմից դուրս բերելու եվ Հայաստանի կազմի մեջ մտցնելու վերաբերյալ:
• Ամենակարեվորը պետք է որոշում ընդուներ նաեվ Ստեփանակերտ քաղաքի քաղաքային խորհրդի նստաշրջանը: Այդ նստաշրջանը որոշում է ընդունել նույն օրը հրավիրել Լեռնային Ղարաբաղի մարզային խորհրդի նստաշրջան եվ քննարկել մարզը Հայաստանի հետ վերամիավորելու հարցը: Մարզի տարբեր տեղերից հրավիրվում էին պատգամավորները, նախատեսվում էր նստաշրջանը սկսել ժամը 18:00, բայց այն ուշացավ պատգամավորների քվեարկումը չլրանալու համար: Ամբողջ աշխարհը խառնվեց իրար՝ Ղարաբաղից մինչեվ Վաշինգտոն ու Մոսկվա: Այդ օրերին բնակչությանը պահանջով պաշտոնից ազատվում է մարզկոմի առաջին քարտուղար Բորիս Գեվորգովին: Գեվորգովի օրերին ընդլայնվում էր շարժումը, առանձնապես լայն ծավալ ընդունվեց Հայաստանում: Փետրվարի 21-22 գիշերը ստեղծվում է «Ղարաբաղ» կոմիտեն Իգոր Մուրադյանի գլխավորությամբ: Հայաստանի կենտկոմը եվ նրա պարագլուխները պարզապես չէին ընդունում Ղարաբաղյան շարժումը: Դա պարզ երեվում է այդ օրերին իրար հետեվից հրավիրված Կենտկոմի բյուրոյի նիստերից եվ պլենումից: Այդ պասիվության արդյունք կարելի է համարել նաեվ «Սումգայիթ»-ը որը տեղի ունեցավ Փետրվար 27-29, դա պարզապես ցեղասպանություն էր:

Փիլիսոփայություն 9–րդ դաս 13 Նոյեմբեր 2009

Պետաիրավական եվ քաղաքական հայացքը Շարլ Լուի Մոնտեսքիո (1689-1755)

1. Նրա ուսումնասիրության կենտրոնում քաղաքական ազատությունն է որի ապահովման անհրաժեշտ պայմանները համարվում են արդար օրենքները եվ պատշաճ կազմակերպումը: Ուսումնասիրելով պետականության կազմավորության գործում օրենքների դերը, ուշադրություն է դարձնում ժողովուրդների բնավորության եվ հատկանիղներ վրա, որոնց պետք է համապատասխանի օրենքը որը սահմանվում է տվյալ ժողովրդի համար:
Մեծ նշանակություն է տրվում այնուհետեվ աշխարհագրական գործոններին, երկրի դիրքին, նրա կլիմային, հողի որակին, բնակչության ապրելակերպին (հողագործներ, որսորդներ, առեվտրականներ, եվայլն...), բնակչության թվաքանակին, բնական հարստություններին, հակումներին, վարքերին եվ սովորույթներին:
2. Նշելով կառավարման տարբեր ձեվերի՝ օրենսդրության վրա ազդեցության առանձնահատկությունների մասին, Մոնտեսքիոն նկատելով ժողովրդավարության համար հիմնական են համարվում այն օրենքները որոնք որոշում են քվեարկության իրավունքը, ինչպես նաեվ ընտրված լիազոր ներկայացուցիչների՝ այսինքն պաշտոնատար անձանց գործունեության նկատմամբ հսկողությանը:
Արիստոկրատիայի համար հիմնական այն օրենքներն են որոնք որոշում են ժողովրդի մի մասի իրավունքը հրատարակելու օրենքներ եվ հետեվելու դրանց կատարմանը: Ինքնակալության համար կարեվորվում են այն օրենքները որոնք որոշում են ազնվականության սոցիալական կարգավիճակը եվ իշխանությունը: Իսկ բռնապետական կառավարման պայմաններում, որտեղ օրենքներ ըստ էության չկան, եվ նրանց տեղ զբաղեցնում են բռնակալի կամայականությունները եվ քմահաճույքները, կրոնը եվ սովորույթները, հիմնական օրենքը հանդիսանում է լիիշխան վեզիրի բարձր պաշտոնի սահմանումը:
3. Ուսումնասիրելով քաղաքական ազատության եվ օրենքի հարաբերակցությանը Մոնտեքսիոն տարբերակում է քաղաքական երկու տեսակի օրենքներ.
i) Օրենքներ որոնք սահմանում են քաղաքական ազատությունը պետական կառուցվածքի հետ հարաբերվելու տեսանկյունից
ii) Օրենքներ որոնք քաղքական ազատությունը սահմանում են քաղաքացու իրավունքների տեսանկյունից: Այսպիսով մենք մի դեպքում գործում ենք քաղաքական ազատության ինստիտուցիոնալ ասպեկտին եվ անձնական ասպեկտին:
4. Քաղաքական ազատությունը ըստ Մոնտեքսիոյի ընդհանրապես հնարավոր է միայն չափավոր կառավարման պայմաններում ընդ որում չափավոր կառավարման պայմաններում քաղաքական ազատությունը առկա է միայն այնտեղ որտեղ բացառված են իշխանության չարաշահումները, այդ իսկ պատճառով պետության մեջ անհրաժեշտ է ապահովել իշխանության բաժանումը օրենսդրական գոծադիր եվ դատական իշխանության:
Ըստ Մոնտեսքիոյի իշխանությունների բաժանման փոխսզպման համակարգը պետական կառուցվածքի հետ քաղաքացու հարաբերությունների ոլորտում, հանդիսանում է նրա քաղաքական ազատությունը, այն չէ որնեսզի ինչ ցանկանաս այն էլ անես, նա նշումէ: «Պետության մեջ՝ այսինքն հասարակաության մեջ, որտեղ կան օրենքներ, ազատությունը միայն նրանում է որ հնարավորություն ունենաս անելու այն ինչ պետք է ցանկանաս: Ազատությունը այն ամենը անելու իրավունքն է, ինչը թույլատրված է օրենքներով»:


Ժան Ժաք Ռուսսո (1712-1778)
Ռուսսոյի Փիլիսոփայական ուսմունքը Պետության իրավունքի եվ Օրենքի մասին

1- Այդ ուսմունքի հիմքում ընկած է ժողովրդի ինքնիշխանության գաղափարը:
2- Բնութագրելով նախապետական կամ բնական վիճակը, այն ներկայացնում է որպես համընդհանուր ազատության եվ հավասարության վիճակ: Սակայն՝ մասնավոր սեփականության եվ սոցիալական հավասարության ի հայտ գալով՝ սկսվում է պայքարը աղքատների եվ հարուստների մեջ: Այդ վիճակից դուրս գալու համար մարդիկ գալիս են համաձայնության ատեղծելու պետական իշխանություն եվ օրենք, որոնց բոլորը պետք է ենթարկվեն: Սակայն կորցնելով բնական ազատությունը աղքատները ձեռք չբերեցին քաղաքական ազատություն, ավելին նոր հասարակարգը բռնապետության օրոք հանգեցրեց բաձարցակ անհավասարություն եվ բռնակալի նկատմամբ բոլորը հավասար են իրենց ստրկության եվ իրավազրկության մեջ:
3- Պաշտպանելով հասարակական դաշինքի տեսությունը նա գրում է որ մարդիկ համախմբվում են քաղաքացիական հանրույթի մեջ, որը ինքը անվանում է հանրապետություն կամ քաղաքական օրկանիզմ, որը կոչված է ապահովելու նրանց իրավունքները: Հասարակության անդամների ամբողջականությունը օրենքների վերահիմնված հասարակության մեջ վերստանում է ժողովուրդ անվանումը: Իսկ առանձին-առանձին վերցրած՝ քաղաքացներ, որոնք մասնակցում են իշխանությունների գործունեությանը եվ հպատակներ են նրան երբ ենթարկվում են պետության օրենքներին:

Հայոց Պատմության Աղբյուրագիտություն 7–րդ դաս 9 Նոյեմբեր 2009

Շարունակություն Ղեվոնդի:
• Սկասած 4-րդ գլխից Ղեվոնդը իրադարձությունները վեր է հանում մանրամասն եվ ականատեսի աչքերով, շարունակելով Սեբեոսին որի պատմությունը ավարտվում է հենց այդ թվականին: Նա նախ պատմում է Մուավիե 1-ինի մասին, նշում նրա հաջորդ խալիֆաներին մինչեվ Հարուն Էլ-Ռաշիդը (786-809) : Նշում է նաեվ Հայաստանի ծանր կացությունը, հայոց իշխաններին, սակայն զարմանալիորեն չհիշելով Ներսեհ Կամսարականին, որը եվս հայոց իշխան էր Աշոտ Բագրատունուց հետո 749 թ.-ից: Զարմանալի նաեվ որ Ղեվոնդը չի հիշում Թեոդորոս Ռշտունու եվ Մուավիե 1-ինի միջեվ 652 թ. կնքված հայ-արաբական պայմանագիրը: Բայց հուշ արժեքավոր է Ղեվոնդի հաղորդած տեղեկությունները Հայաստանի վերջնական նվաճման մասին 701 թ.-ին: Ականատեսի ճշգրտությամբ Ղեվոնդը պատմում է հայերի 703 թ.-ի ապստամբության եվ արաբա-բյուզանդական պատերազմների մասին: Հաղորդելով այնպիսի տվյալներ որոնք լրացնում են բյուզանդական եվ արաբական պատմագիրների հաղորդածները:
• Ղեվոնդը անաչառ պատմիչ է, օրինակ՝ արաբ խալիֆա Օմար Բ.-ի օրոք (717-720) գրում է որ նա ազնվագույնն էր իր տոհմի բոլոր խալիֆաներին: Ի հարկե նույն Օմար Բ.-ը հայտնի է ոչ քրիստոնյաներին հալածելով, նա Կ.Պոլսի դեմ արշավանք ձեռնարկելիս խոհեմություն համարեց սիրաշահել հայերին եվ ապահովել իր թիկունքը:
• Ղեվոնդի մոտ գլխաբաժանումը խախտված չէ, խոսելոէ (747-750) թթ. հայոց ապստամբության մասին՝ Ղեվոնդը չի թաքցնում իր համակրանքը Բագրատունիների հանդեպ որոնք ունեին զգուշավոր դիրքավորում: Ղեվոնդն արդարացնում է հայոց իշխան Աշոտ Բագրատունու քաղաքականությունը, որի շնորհիվ վերջինտ լեզու գտավ Հիշամ խալիֆայի հետ եվ կարողացավ համաձայնեցել որպեսզի ամեն տադի հայոց 15 հազարանոց այրուձիու համար բաց թողնեն 100 հազար արծաթ դրամ: Հայոց զորագնդերը ըստ Ղեվոնդի ստանում էին նաեվ սպառազինություն որի պահեստները ըստ Ղեվոնդի Դվին քաղաքում էին: Ղեվոնդը համաձայն չէ Գրիգոր եվ Դավիթ Մամիկոնյանների խիզախ ու հախուռն գործելակերպի հետ: Նախարարների ժողովում հայոց իշխան՝ Աշոտ Բագրատունին 748 թ.-ին փորձում է համոզել նախարարներին համոզել հրաժարվել ապստամբությունից այն համարելով անօգուտ խորհուրդ որի նպատակը արաբական գերիշխանությունը թոթափելն էր: Աշոտ Բագրատունին ասում էր որ՝ (մեր զորքերը փոքրաթիվ են, չեն կարող դիմադրել Իսմայելի զորքերին, եվ փրկել մեր երկիրը վիշապի եժախից, եկեք հարկ վճառենք նրանց եվ պահպանենք մեր ունեցվածքը, մեր հողերը): Եվ տեսնելով որ նախարարները չեն լսում իրեն՝ ակամայից նա միացավ Մամիկոնյաններին, բայց հետո Բագրեվանդում նա միացավ արաբներին, ուստի Գրիգորը զորքը շարժեց նրա դեմ եվ բռնեց ու կուրացրեց Աշոտ Բագրատունուն՝ հայոց պարծանքին, գրում է Ղեվոնդը:
• Պատմագիրը նույն ոգով գրում է նաեվ (774-775) թթ. հայերի ապստամբության մասին, նկարագրում է երկրի ծանր վիճակը, հարկային բեռը, երկրի քայքայումը, հոգեվոր դասի հալածանքները, նրա խոսքով՝ հայ նախարարները գերադասեցին մեռնել քան ապրել աղետալի կյանքով, եվ ապստամբեցին Գրիգոր Մամիկոնյանի գլխավորությամբ: Ի հարկե Ղեվոնդը որպես իր հովանավոր Բագրատունիների տոհմի նեկայացուցիչ, հաշաձայն է Աշոտ Բագրատունու հետ որ ապստամբությունը անիմաստ էր, այդուհանդերձ նրա համակրանքը ապստմաբների կողմն է, եվ նա երբեք հակակրանքով չի հիշում ոչ Գրիգոր Մամիկոնյանին եվ ոչ էլ նրա զորակիցներին, եվ երբ ընթերցում ենք Ղեվոնդին ոչ թե ատում ենք Մամիկոնյաններին այլ համակրում ենք: Նա ոգեշնչված է նկարագրում 775թ.-ի ապրիլի 25-ին Արածանիի ափին Արծնի գյուղի մոտ հայերի մղած հերոսամարտը, որտեղ սկզբում հայոց գունդը փախուստի մատնեց արաբներին ասելով՝ (Քաջությամբ մեռնենք մեր աշխարհում մեր ազգի համար, մեր անձերը զոհենք հանուն հավատի, եվ ոչ թե երկրավոր կյանքի սիրույն եվ արժանանաք հավիտյան կյանքի): Ապա պատմում է ապստամբությանը հաջորդող 15 տարիների եղելությունների մասին, նշում է արաբ ոստիկաններին, պատմում երկրի ծանր դրության մասին:
• Նա Հարուն Էլ-Ռաշիդին համարում է ագահ եէ արծաթասեր, որը Սուլեյման ոստիկանի միջոցով չտեսնված ծանր հարկման ենթարկեց հայերին: ՀԱյոց կաթողիկոս՝ Եսայի Եղիպատրուշեցին խնդրեց թեթեվացնել հարկերը, բայց նրանք ավելի ծանրացրին, թալանում էին անխնա, ոչ ոք իր գլխի տերը չեր, շատերը թողնում հեռանում էին:
• Վերջին գլխում պատմում է եկեղեցու գանձերի կողոպուտի մասին 788 թ.-ին որով եվ ավարտում է իր պատմությունը: Հետեվելով Մովսես Խորենացուն՝ Ղեվոնդը կարեվորում է ժամանակագրությունը, դեպքերի ժամանակները որոշելով բյուզանդական կայսրերին եվ արաբ խալիֆաների իշխելու տարիներով: Բայց միայն մեկ անգամ տալիս է նաեվ թվական՝ գրելով որ հայոց ՄԼԳ (784) թ. նահատակվեցին Սահակ եվ Համազասպ Արծրունիները: Այդպիսոէ նա առաջին հայ պատմիչն է որը օգտագործում է հայոց թվականը: Իսկ Թալինի եկեկղեցու պատին նշված է հայոց ՄԼԲ (783) թվականը:
• Ղեվոնդի լեզուն ընտիր հայերեն է, ոճը պարզ ու թեթեվ: Ղեվոնդի երկի առաջին ձեռագիրը պահվում է մեր մատենադարանում, 13-րդ դարից: Նա 8-րդ դարի հայոց պատմության լավագույն պատմաղբյուրն է: Առաջին հայերեն հրատարակությունը կատարվել է Փարիզում 1857 թ.-ին, իսկ դրանից դեռ մեկ տարի առաջ 1856 թ.-ին Փարիզում հրատարկվել է ֆրանսերեն: 1862թ. եվ 1867 թ.ռուսերեն Պետերբուրգում: Որոշ հատվածներ Ղեվոնդի երկից թարգմանվել են անգլերենի 1888թ.-ին:

Հովհաննես Դրասխանակերտցի

• Ծնվել է մոտավորապես 845 թ.,ին Այրարատի Դրասխանակերտ ավանում՝ որը Դվինի մոտ էր: Նախնական կրթությունը ստացել է Սեվանա կղզու վանքում, որտեղ նա սովորել է Աստվածաբանություն, ճարտասանություն եվայլն: Ասողիկ պատմիչը նրան անվանոմ է ճարտասան: Սեվանում Դրասխանակերտցին ձեռնադրվում է եպիսկոպոս, իսկ 897 թ.-ից օծվում է կաթողիկոս: Նա միջամտում է միջ-իշխանական երկպառակություններին, միմիանց հետ հաշտեցնում է իշխաններին, միջնորդ է լինում նաեվ հայոց թագավորի եվ Ատրպատականի ոստիկանների միջեվ: Երբ նա մեկնեց Յուսուֆ ոստիկանի մոտ հաշտություն գործելու հույսով 911 թ.-ին, նա նետվեց բանտ: Կարողացավ փախչել բանտից, եվ որպեսզի արաբները չկալանեն իրեն, փախչում է տեղից տեղ, հասնում է Աղվանք եվ ջերմորեն ընդունվում Սահակ իշխանի կողմից, ապա նացնում է Գուգարք՝ որոշ ժամանակ հետո էլ Վրաստան արժանանալով վրաց տիրակալ՝ Ատրներսեհ Բագրատունու հյուրընկալությունը: Վերջինս լավ հարաբերությունների մեջ էր Սմբատ Ա.-ի հետ: Վրաստանում Դրասխանակերտցին ցավակցական նամակ ստացավ Պոլսո հույն պատրիարք՝ Նիկողայոսից, Հայաստանի ավերածության առթիվ եվ Սմբատ Ա.-ի եղերական մահվան մասին: Ապա նա վերադարձավ Տարոն գավառ եվ այդտեղ գրեց բյուզանդական կայսրին երկարաբան մի նամակ, որտեղ երկինք հանելով կայսրին խնդրում է օգնել հայ ժողովրդին: Դրանից հետո կայսրը Աշոտ Երկաթին հրավիրում է իր մոտ 915 թ.-ին, բայց Դրասխանակերտցին Տարոնից մեկնում է Դերջան գավառ, որտեղ կայսեր բանագնացը մի քանի անգամ նրան հրավիրում են մեկնել կայսեր մոտ, բայց Դրասխանակերտցին չի մեկնում որպեսզի չկասկածվի քաղկեթոնականության մեջ հարելու մեջ: Այդտեղից նա մեկնում է Սեպուհ լեռան լանջը՝ Մանյա այր կոչված քարայր եվ 9 ամիս մնում է տեղի ճգնավորների մոտ, ապա վերադառնում է Դվին, փորձում է հաշտեցնել կռվազան իշխաններին, նաեվ նաեվ Աշոտ Երկաթին ու նրա հորեղբոր որդու Աշոտ Շապուհյանի միջեվ:
• Արդեն ծերունազարդ Դրասխանակերտցու գահակալության ժամանակ արաբ ոստիկան Նասրը, Յուսուֆի հրամանով ներխուժում է Դվին եվ Դրասխանակերտցին ստիպված հեռանում է լեռներ, ապա Սեվանի կղզի այնտեղից էլ Բյուրական փոքր ամրոցը, որտեղ նաեվ եկեղեցի էր կառուցել ու հաստատել միաբանություն: Արաբները գրավում են Բյուրականը եվ կոտորում բոլոր վանականներին, դրանից հետո Դրասխանակերտցին հեռանում է Բագարան Աշոտ Երկաթի մոտ, եվ քանի որ Դվինը արաբները գրավել ու ավերել էին, ուստի Դրասխանակերտցին անսալով Վասպուրականի թագավոր՝ Գագիկ Արծրունուն 923 թվին մեկնում է թագավորության մայրաքաղաք՝ Աղթամար Գագիկի հրավերով, այդտեղ էլ նա ավրտեց իր երկը՝ Հայոց Պատմությունը որը սկսել էր գրել Աշոտ Երկաթի պատվերով եվ շարունակել էր Գագիկ Արծրունու պատվերով: Ուստի վերջաբանում գրում է որ երկը գրել է )Ի հրամանե թագավորաց) :

Փիլիսոփայություն 8–րդ դաս 6 Նոյեմբեր 2009

Փիլիսոփայական եվ քաղաքական հայացքներ Ջոն Լոկկ 1632-1704

1. Բրիտանական էմպիրիզմը իր հետագա զարգացումը գտավ Ջոն Լոկկի փիլիսոփայության մեջ, նա գտնում էր որ գոյություն չունեն բնաջին գաղափարները, իրականում նրանք ամփոփված են փորձի մեջ, չի կարելի բնածին համարել գեղեցիկի համընդհանուր սկզբունքները քանի որ դրանք հնարավոր չէ հայտնաբերել հիմարների, ապուշների եվ վայրենիների մոտ:
2. Մարդու ուղեղը մաքուր գրատախտակ է, առանց նշանների եվ գաղափարների:
3. Առանձնացնում է երկու տեսակի փորձ՝ արտաքին եվ ներքին: Ըստ այնմ՝ նա տարբերում է գաղափարների գոյացման երկու աղբյուր՝ զգայությունը եվ ռեֆլեկսիան: Առաջինը գոյանում է զգայությունների վրա արտաքին իրերի ներքին ներգործության հետեվանքով, այսինքն այն ամենը ինչ մարդը ձեռք է բերում լսողության, շոշափելիքի, հոտոտելիքի եվ այլ միջոցով:
Իսկ ռեֆլեկսիան գոյանում է մարդու մեջ երբ մարդու բանականությունը գործ է ունենում ոչ թե արտաքին իրերի, այլ իր հոգու տարբեր վիճակների հետ, իբրեվ օրինակ՝ բերում է մտածողության գործողությունները, զգացումները, տրամադրությունները: Զգայությունների հիման վրա մարդը որակում է իրերի հատկանիղները:
Գիտելիքի ձեռք բերմանը նախորդում է փորձի տվյալների մշակումը, հոգու գործունեության շնորհիվ, որն արտահայտվում է համեմատության զուգադրման եվ վերարձական միջոցով:

• Լոկկը հանդիսանում է եվրոպական դասական լիպերալիզիմի հիմնադիրը, նա գտնում է որ նախապետական կամ բնական վիճակում մարդիկ հետապնդում են իրենց շահերը, եվ պաշտպանում են իրենց (այսինքն իրենց կյանքը, ազատությունը եվ սեփականությունը), միաժամանակ ձգտում են ուրիշին չվնասել: Սակայն այդ վիճակը բավարար չափով չի ապահովում նրանց կյանքի անվտանգությունը, սեփականության անձեռնմխելիությունը, այլ՝ դերությունների բնական հաղթահարումը հանգեցնում է քաղաքական իշխանություն եվ պետություն ստեղծելու վերաբերյալ հասարակական դաշինքի ստեղծմանը, ընդորում՝ «Պետության մեջ մարդկանց միավորելու գլխավոր նպատակը կառավարության իշխանությունը իրենց հանձնելն է, որպեսզի պետությունը ապահովի յուրաքանչյուր մարդու սեփականության, կյանքի ազատության եվ գույքի բնական իրավունքը»:
• Լոկկը պնդում է որ ըստ դաշինքի մարդիկ չեն հրաժարվում իրենց հիմնական բնական իրավունքներից, բացի այդ բնության օրենքը այսինքն բանականության օրենքը շարունակում է գործել նաեվ պետական վիճակում, որոշելով քաղաքական իշխանության նպատակները, բնույթը եվ լիազորությունների ու գործունեության սահմանները:
• Որպեսզի քաղաքական իշխանությունը համապատասխանի դաշինքով սահմանված իր նշանակության եվ չվերածվի բաձարցակ եվ բռնապետական ուժի, որը մեկ անձի կամ մարմնի ձեռքում կենտրոնացնի, դրա համար անհրաժեշտ է իշխանությունների համապատասխան բաժանումը, օրենսդիր եվ ֆեդերատիվ իշխանությունների, ընդ որում օրենսդիր իշխանությունը որը օժտված է բոլորի համար համապարտադիր օրենքներ հրատարակելու բացառիկ իրավունքով:
• Լոկկը համարում է գերագույն իշխանություն, որին պետք է ենթարկվեն մյուս իշխանությունները: Նա ընդգծում է օրենսդիր կամ գործադիր իշխանությունների որեվիցե մեկ մարմնի ձեռքում իշխանությունը կենտրոնացնելու անթուլետվությունը կամ անվտանգությունը: Ըստ այդ դաշինքի Լոկկը առաջադրում է իշխանությունների անօրիանական գործունեության դեմ դիմադրություն ցույց տալու օրինակության դոկտրինան:
• Լոկկը կարեվորում է ազատության կամ իրավունքի սերտ միասնությունը, նա գրում է՝ «Չնայած բոլոր կեղծ մեկնաբանություններին՝ օրենքի նպատակն է ոչ թե ազատության ոչնչացումը կամ սահմանափակումը, այլ պահպանումը եվ ընդլայնումը, չէ որ այնտեղ որտեղ չկան օրենքներ չկա ազատություն»:
• Իր ըմբռնումը օրենքի եվ ազատության հետեվյալ կերպ է ձեվավորել՝ «Մարդկանց ազատությունը որոնք գտնում են իշխանության ներքո կայանում է նրանով որպեսզի նրանք հետեվեն այն կանոնների որոնք ընդհանուր են բոլոր մարդկանց, այն է մարդ ազատ է հետեվելու իր բոլոր ցանկություններին, բոլոր դեպքերում եթե դա չի արգելում օրենքը եվ կախված չլինել ուրիշ մարդկանց անկայուն, անորոշ, ինքնիշխան կամքից»:

Հայոց Պատմության Հիմնահարցեր 8–րդ դաս 3 Նոյեմբեր 2009

Մոնղոլները Հայաստանում
• 9-10 –րդ դարերում այժմյան Մոնղոլիայի տարածքում եվ հարեվան շրջաններում հայտնվեցին քոչվոր անասնապահ ցեղեր, որոնք ապրում էին անսնապահությամբ եվ տեղից տեղ էին շարժվում անասուններին կեր հայթայթելու համար: Ինչպես մինչ այդ ձեվավորված տարբեր ցեղային միությունները, այնպես էլ մոնղոլները 13,րդ դարի սկզբին Ջինկիզ խանի գլխավորությամբ միավորվեցին եվ ստեղծեցին հզոր պետություն: Պետության հզորությունը հիմնականում արտահայտվում էր մոնղոլների մեծ քանակի կուտակումով, որոնք հորթում էին տարբեր կողմերի վրա, թալանում, ավերում, ոչնչացնում ու նորից վերադառնում Մոնղոլիա:
• Մինչեվ 1220 թ. մոնղոլները նվաճեցին միջին Ասիան, Պարսկաստանը, մտան Անդրկովկաս (Վրաստան, Աղվանք) չմտնելով Հայաստան: 1222 թ. մտան Ռուսաստանի տարածքը եվ Կալկա գետի մոտ մեծ պարտություն կրելով ետ նահանջեցին Ռուսաստանից: Սա նրանց հետախուզական արշավանքն էր: Երկու տարիներ հետո սկսեցին մտածել նոր հարձակումների մասին:
• 1236 թ. մոնղոլ մի այլ զորավար՝ Չարմաղանը 300 հազար զորքով եվ մոնղոլական ցեղակիցներով շարժվեցին դեպի արեվմուտք: Այդ թվին ներխուժեցին Հայաստան, գրավեցին Արարատյան դաշտը, քանդեցին որոգման համակարգերը, երկիրը վերածեցին խոպանի: Հայ իշխանների մի զգալի մասը տեսնելով որ մոնղոլների դեմ պայքարելը հնարավոր չէ, անցան իրենց գերիշխանության տակ՝ փրկելու իրենց կյանքը:
• Մոնղոլները հետադիմական դեր խաղացին հասարակության զարգացման հետ, իրենք լինելով ցածր զարգացման մակարդակի վրա՝ ժողովրդների նվաճումները ոչնչացնում, ամեն ինչը հարմարեցնում քոչվորության եվ անասնապահության համար:Լինելով կիսավայրենի ցեղեր՝ գազանաբար ոչնչացնում էին բնակչությանը:
• Մինչ այդ Հայաստանի վրա հարձակվել էին նաեվ 220-ականների կեսերին թուրքմենական ցեղերը: Մոնղոլները զանգվածային կոտորածներից բացի, բնակչության այն մասը որ չեր հասցրել փախչել երկրից՝ շատ ծանր հարկերի տակ էին մնում, ամենածանրը կոչվում էր՝ Թաղար, դրանից բացի կար նաեվ Գլխահարկը: Մոնղոլները ուշ հասկացան որ ժողովրդի համատարած ոչնչացնելով երկիրը աղքատանում է, եվ իրենք ըստ էության զրկվում են երկրի եկամուտներից: Դրա համար էլ 13-րդ դարի 2-րդ կեսերից նրանք այլեվս մնացածներին չեին ոչնչացնում, ընդհակառակը պայմաններ էին ստեղծում որպեսզի մեծ մասը (գյուղացիները) աշխատեին ու հարկեր վճառեին մեծ զորքեր պահելու համար:
• Մոնղոլների արշավանքների բացասական հետեվանքներից մեկն այն էր որ հայ ժողովրդի մեծ մասը արտագաղթեց երկրից, իսկ նրանց տեշ մոնղոլները բերում էին մահմեդական ցեղեր: 13-րդ դարի 2-րդ կեսից մոնղոլները եվս իրենց նվաճած տարածքներում հաստատվում էին որպես նստակյալ բնակիչներ:
• Մոնղոլական լուծը դեռ չթոթափած՝ երբ նրանց միջեվ սկսվել էր երկպառակությունները, Անդրկովկասի վրա հարձակվեցին թուրքմենական ցեղերը: Շուրջ 1 դար Ակ եվ Կարա Քոյունլու ցեղերը իրար դեմ կռվում էին Հայաստանի տարածքի վրա եվ ամեն նահանջող ոչնչացնում էր ամեն ինչ՝ որ չմնա նվաճողի ձեռքը: Թուրքմենական ցեղերը լրացրին մոնղոլների կիսատ թողած ավերումները, եվ կողոպտելով ու թալանելով երկիրը հասցրին ծայրահեղ քայքայման վիճակի:
• Հայ իշխանները 13-րդ դարում մի քանի անգամ փորձարկեցին ապստամբելու, կռվելու մոնղոլների ու թուրքմենների դեմ, սակայն ոչ մի արդյունքի չհասնելով բռնեցին արտագաղթի ուղին: Այդպես 13-րդ դարի վերջին Հայաստանի տարածքում չնչին քանակությամբ հայեր էին մնացել, եվ մոնղոլներին փոխարինած ոչխարապահ թուրքմենները համատարած ավերում էին երկիրը:
• Մոնղոլական եվ թուրքմենական լուծը հազիվ թոթափած՝ Անդրկովկասում եվ այդ թվում Հայաստանում նոր ուժեր առաջացան որոնք հարձակվում էին այդ տարածքների վրա նորից նվաճելու ու թալանելու համար:

Թուրք-պարսկական Պատերազմները եվ Հայաստան

• 15-րդ դարի վերջում մերձավոր Արեվելքում ձեվավորվեցին երկու պետություննհեր՝ որոնք թոթափելով մոնղոլական լուծը ստեղծեցին կուռ եվ ամբողջական պետական համակարգ եվ իրենց հարեվաններին վրա հարձակվելով փորձեցին նվաճել նոր տարածքներ: Նրանցից առաջինը Թուրքիան էր, որը Անադոլիայում ընտրած քոչվոր թուրք-սելջուկյան իշխանություններից 1299 թ. ստեղծեցին Օսմանյան պետությունը: Օսմանյան թուրքերը հիմնականում զբաղվում էին ավազակային հարձակումներով, թալանով ու կողոպուտով եվ աստիճանաբար ընդլայնում էին իրենց տարածքները: 14-րդ դարից սկսած Բյուզանդական իշխանությունը ներքին երկպառակություններից թուլացած անընդհատ պատերազմների մեջ էր, որը հետագայում հեշտացրեց նրա կործանումը: Բյուզանդական հարստությունը թալանելու նպատակով թուրքական ցեղերը պարբեարաբար հարձակվում էին տարբեր մարզերի վրա, եվ 14-րդ դարի վերջերին նվաճել էին ամբողջ Բյուզանդիան: Նրանք 1453 թ. նվաճեցին Կ.Պոլիսը որը վերանվանեցին Իսթանբուլ: Մի քանի տարի զբաղվել էին Պոլիսը թալանելով եվ բյուզանդացիներին իրենց երկրից արտաքսելով: Թուրքերը ստեղծեցին հզոր պետություն եվ ծրագրում էին շարունակել արշավանքները դեպի արեվելք, որտեղ հզոր մի նոր պետություն էր ձեվավորվել:
• Պարսիկ Իսմայիլ շահը 1501 թ.-ին կարողացավ թոթափել Ակկ Քոյունլուների լուծը, միավորել պարսկական ցեղերը եվ ստեղծել հզոր պետություն: Պարսիկները նվաճեցին Անդրկովկասը եվ մտան Հայաստան: Պարսկական եվ թուրքական սահմանները հանդիպեցան իրար Հայաստանի տարածքում: Այստեղ եվս այն քաղաքականությունն էր որը Հայաստանը պետք էր բաժանել մասերի, սակայն ամեն մի նահանջող ձգտում էր ավերել երկիրը որպեսզի նվաճողի ձեռքը չանցնի:
• Պարսկա-թուրքական ընդհարումը անխուսափելի էր, 1554 թ. թուրքերը հարձակվեցին Պարսկաստանի վրա եվ գրավեցին Անդրկովկասի մեծ մասը՝ այդ թվում եվ Հայաստանը: Փոփոխակի հաջողություններով մղված այդ պատերազմը ավարտվեց 1555 թ.-ին երբ կնքվեց պայմանագիր որի համաձայն Հայաստանը բաժանվեց նրանց միջեվ, ընդ որում Հայաստանի մեծ մասը անցավ թուրքերին իսկ փոքր մասը մնաց պարսիկների տիրապետության տակ:
• Թուրք-պարսկական տիրապետության տակ քանի որ հայ իշխանները կոտորվել էին կամ հեռացել էին երկրից, պայքարի դրոշը իր ձեռը վերցրեց հոգեվորականությունը: Սա եզակի դեպք է երբ կղերականությունը դառնում է ազգային ազատագրական շարժման ղեկավար:
• 1441 թ.-ին երբ մոնղոլները նվաճում են Կիլիկիան, մեր հոգեվոր կենտրոնը Սիս քաղաքից տեղափոխվում է Վաղարշապատ:
• Հոգեվարականությունը դիմումներ էր գրում աշխարհի տարբեր կողմերը, նկարագրում օտար լծի տակ հայերի վիճակը խնդրելով օգնություն: Սակայն ինչպես միշտ եվրոպական տերությունները խոստանում բայց չեին գործում: Այդ ժամանակից սկսած մինչեվ 18-րդ դարի վերջը հայ ազատագրական պայքարի ղեկավարները հոգեվորականներն էին:
• Քանի որ 1555 թ. պայմանագրով Պարսկաստանը տարածքներ էր կորցրել, երբ նրանց թագավոր դարձավ Շահ աբասը, նա ստեղծեց ուժեղ բանակ եվ հարձակվեց Թուրքիայի վրա: Շահ Աբասը նվաճեց Անդրկովկասը, Արեվմտյան Հայաստանի որոշ տարածքներ, բայց չկարողացավ երկար դիմակայել թուրքերին: Թուրքական զորքը 1603 թ.-ին հանկարծակի հարձակվելով Շահ Աբասի վրա նրան պարտության մատնեց ու ստիպեց ետ նահանջել գրաված տարածքներից: Սակայն Շահ Աբասը հետ գնալով ավերեց ամբողջ Անդրկովկասը, հատկապես Հայաստանը, եվ հայ բնակչության զանգվածաբար քշեց դեպի Պրասկաստան: Նա նպատակ ուներ արհեստավոր եվ առեվտրական հայերին տեղափոխել Պարսկաստանի տարածքում եվ նպաստել երկրի զարգացմանը, տեղավորելով Սպահան, Նոր Ջուղա եվ այլ քաղաքներ, որոնք հետագային դարձան Պարսկահայաստանի կենտրոններ:
• Շահ Աբասի հայերի բռնագաղթը շատ ծանր անդրադարձավ հայ ժողովրդի վրա: Բնակչությանը առանց որեվե ոգնություն տալու հարկադրում էին անցնել Արաքսը, որը ոչ բոլորն էին կարող: Պարսիկները դաժան էին վերաբերվում գետը չանցնողներին, այնքան մարդ կոտորել ու խեղդել էին որ գետով մի քանի օր անընդհատ դիակներ էին հոսում: Շահ Աբասի այդ բռնագաղթը վիթխարի կորուստներ պատճառեց, որից հետո ամայացած տարածքը անցավ թուրքերին:
• 1639 թ.-ին Թուրքիայի եվ Պարսկաստանի միջեվ նոր պայմանագիր կնքվեց որով առաջացավ Թուրքահայաստան եվ Պարսկահայաստան մասերը: Սահմանը դարձավ Արաքս գետը: Պարսիկներն ու թուրքերը իրենց նվաճած տերիտորիաները վերափոխեցին իրենց երկրների համապատասխան: Պարսկաստանում ստեղծվեցին խանություններ՝ (Երեվանի, Բաքվի,...), իսկ Թուրքիայում փաշայություններ՝ (Կարսի, Բիթլիսի, Վանի,....): Երկու տեղերում էլ այդ միավորների ղեկավարները կարգվում էին հենց որ հիմնականում հարկահավաքություն էին անում, երկրի ֆինանսական միջոցները ապահովելով: Արեվմտյան Հայաստանում բավականին դաժան ռեժիմ ստեղծվեց, որոնք ուզում էին հայաթափել երկիրը, իսկ Արեվելյան Հայաստանը իշխանությունների օգնությամբ բավականին զարգացում ապրեց եվ դարձավ հայության հիմնական կենտրոն:

Հայոց Պատմության Աղբյուրագիտություն 6-րդ դաս 2 Նոյեմբեր 2009

Շարունակություն Մ.Խորենացիի
• Բայց Խորենացին դիմանում է բոլոր փորձություններին, զբաղվում է գիտությամբ, նրա մեջ գտնելով իր հոգու ճարագը: Սահակ Բագրատունին նրան հանձնարարում է գրել Հայոց Պատմությունը, իսկ Գյուտ կաթողիկոսը 462 թ.-ին Խորենացուն ձեռնադրում է եպիսկոպոս եվ կարգում Բագրեվանդի թեմի առաջնորդ: Հավանաբար 481 թ.-ին Խորենացին ավարտում է Հայոց Պատմությունը:
• Խորենացին առաջինն էր որ թափանցեց Հայոց հեթանոսական անցյալի խորքերը, նրա երկը ունի 3 գրքեր: Առաջինում (Ծննդաբանութիւն Հայոց Մեծաց), հիշում է որպես աղբյուրներ՝ Մար Աբաս Կատինային, Հուլիոս Աֆրիկանացուն, Պերոսոսին, բայց սրանց նա գիտե Եվսեփիոսի եկեղեցական պատմությունից: Նա բնավ չի հիշում Պլութարքոսին, Հովսեթիոս Փլավիոսին, Դակիտոսին, որոնցմով Հայաստանի մասին առատ տվյալներ կան: Աղբյուրների հանդեպ Խորենացին քննադատական վերաբերմունք է ցույց բերում: Նա բերում է նաեվ հայ ժողովրդական ավանդությունները, առասպելները, վիպերգությունները: Այս գրքի 4-րդ գլխում կազմում է հայոց մեծերի ծննդաբանությունը սկսելով Նոյ Նահապետից, բայց այստեղ նա հանդիպում է դժվարության, քանի որ Ս.Գրքում նման վկայություն չկա, բայց Խորենացին լրացնում է Ս.Գրքի ազգաբանության ցանկը, եվ դրան մեջ մտցնում է 3 նոր անուններ՝ (Կայինան, Թիրաս եվ Նեստրայիմ): Նրա նպատակն էր հայերին համարել Աստվածաշնչական ազգ, նա գրում է թե ինչու պետք է Ս.Գրքում տրվի հրեաների պատմությունը, իսկ հայերի մասին չգրվի, չե որ հայերն էլ )Թեեվ փոքր ածու են...) բայց կատարել են մեծ գործեր: Եվ նա որոշում է Հայկի ու Արամի ծննդաբանությունը եվ հայերի տեղը Աստվածաշնչական ազգերի մեջ: Նա Հայկին դնում է Նոյից 5-րդ տեղում, իսկ Հաբեթից 4-րդ տեղում: Ըստ Խորենացու՝ )Թորգոմ ծնանի զՀայկ), իսկ Թորգոմի Թիրասի որդին, Թիրասը Գամերի որդին, Գամերն էլ Հաբեթի որդին, Հաբեթն էլ Նոյի որդին: Արամը Նոյից հետո 11-րդն է, եվ նրա անունով օտարները մեզ կոչեցին Արմենիա:
• «Ոչ է պատմութիւն ճշմարիտ առանց ժամանակագրութեան», գրում է Խորենացին: Նրա շնորհիվ նրա երկը շնչվում է պատմականությամբ, եվ դա այն դարձրել է շատ կենսունակ, նա առասպել է համարում ամեն մի պատմություն որը ճշմարիտ չէ: Նույն գրքում Խորենացին շարադրում է հայոց վաղագույն պատմությունը, 1-ին գրքի 9-րդ գլխից մինչեվ 2-րդ գլխի 9-րդ գլուխը: Անհավաստի է համարում Բագրատունիներին Հայկից սերված լինելու առասպելը: Հայաստանի վաղ անցյալի մասին չգտնելով պատմաղբյուրներ նա օգտվում է բանահյուսությունից, եվ այնտեղ եղած Բելին նա նույնացնում է Ս.Գրքի Նեբրովթի հետ: Ի հարկե նա քիչ է ներբերում առասպելներ՝(ընդամենը 15 պատումներ՝ Հայկի, Արամի, Արայի, Երվանդի, Տիգրանի, Արտաշեսի ու Սաթենիկի,....):
• Խորենացին ոչինչ չգիտի Ուրարտուի, Խեթերի, Միտանիի եվ Էլամի մասին: Ըստ Խորենացու Հայկը ժամանակակից է Բաբելոնյան աշտարակաշինության: Հունա-հռոմեական աղբյուրները հիշում են հայոց Արտաշեսյան թագավորությունը, բայց Խորենացին չի հիշում այն, եվ նրա փոխարեն մ.թ.ա. 2-րդ դարից դնում է Արշակունիների թագավորությունը՝ սկսելով Տրդատ 1-ից, որը նրա մոտ դարձել է Վաղարշակ, իսկ նրա հաջորդներ է նշում Արտաշեսին, Տիգրանին ապա Արտավազդին՝ նրանց համառելով Արշակունիներ:
• Խորենացին շրջագայել է ու լավ գիտե իր հայրենիքը, դա երեվում է Վանի Ուրարտական միջնաբերդի, Գառնիի հեթանոսական տաճառի եվ նրա հունարեն արձանագրությունների, Արսաշես Ա.-ի սահմանաքարերը նկարագրելիս:
• Հայ ժողովրդի բուն պատմությունը սկսում է նրա կազմավորումից, այն կապելով Հայկի եվ Արամի հետ: Ապա շարադրում է հայ առաջին նահապետների եվ նախարարների պատմությունը, ըստ նրա հայոց առաջին թագավորը Պարույր Սկայորդին է: Արժեքավոր տեղեկություններ է հաղորդում նաեվ Երվանդի մասին: Խորենացին միշտ դնում է հայ թագավորների ժամանակագրությունը, ի հարկե պարսից կամ հռոմեական թագավորության իշխանության տարիներով:
• Խորենացին ունի քերթողահայր մականունը, քերթող բառը նշանակում է արարող, ստեղծող: Նրա երկը հայ քաղաքական մտքի եվ եվ երազների մի կոթող է, սրբազան գիրք որը նվիրագործել է հայոց պետականությունը, հատկապես Բագրատունյաց տոհմը, բայց նա միտումնավոր է Մամիկոնյանների հանդեպ: Ըստ Փավստոսի Մամիկոնյանց նախնիները եղել են Ճենաց աշխարհի թագավորներ, իսկ Խորենացին նրանց դարձնում է Ճենաց թագավորի դայակի որդիներ, նրանց նախնին Մամգունը գալով Հայաստան նենգորեմ սպաննում է Սլկունի տոհմից Սղուկին եվ տիրանում է Տարոն գավառին: Իսկ Փավստոս Բուզանդը Մամիկոնյաններին համարում է սպարապետներ, նույնը եվ Ագաթանգեղոսը, մինչդեռ Խորենացին նրանց տեղ դնում է Բագրատունիներին, եվ Մամիկոնյանների փայլուն աստղերը նրա գրքի տակ զրկվում են իրենց լույսից: Վասակը, Մուշեղը նրա մոտ սպարապետներ չեն, օրինակ Վասակը Արշակ Բ.-ի հասարակ մի ինակից էր, զինակից է նաեվ նրա ավագ եղբայրը՝ Վարդանը, իսկ Մուշեղը այդ էլ չէ, այլ սոսկ հիշվում է որպես Վասակի որդի: Նա չի հիշում նաեվ Մամիկոնյանների սպարապետներին՝ Արտավանին, Արտավազդին եվ Վաչէին: Արտավանի տեղ դնում է (Արտավազդ Մանդակունուն), Վաչէի տեղ՝ (Բագարատ Բագրատունուն), որը Փավստոսի մոտ Վաչէի զինակիցն էր: Պապ թագավորի սպարապետը ոչ թե Մուշեղ Մամիկոնյանն է, այլ Սմբատ Բագրատունին որին վիճակաված էր Ձիրավի հաղթության փառքը: Փավստոսի վերջին հերոսը Մանվել ՄԱմիկոնյանը Խորենացու մոտ անհետացել է եվ նրա տեղ է բռնել Սմբատ Բագրատունին: Մերուժան Արծրունուն խառանողը Փավստոսի մոտ Մանվել Մամիկոնյանն է, բայց Խորենացին նա վերագրել է Սմբատ Բագրատունուն: Փաստորեն Խորենացու մոտ Մամիկոնյան հերոսների միայն ստվերներն են մնացել, ոչ մի ակնրակ հաղթապանծ Վասակի մասին, նա մի չնչին արարած է Խորենացու մոտ որը գժտվում է իր իր եղբոր Վարդանի հետ մի հարճի պատճառով, եվ նույնիսկ սպաննում է եղբորը: Բայց ուրացող Վահան Մամիկոնյանին, որը իրոք արժանի էր մոռացության՝ Խորենացին հիշում է, նա չի խնայում նաեվ նրա որդու՝ Սամվելին որը հորը սպաննելով մաքրեց Մամիկոնյանների փառապանծ անունը դավաճանության դրոշմից: Խորենաու մոտ Սամվելը ապիկառ զորավար է, երբ Արշակ Գ.-ի գանձերը մի քանի իշխաններ գողանում եվ փախչում պարսից բաժնում թագավորող՝ Խոսրովի մոտ, Սամվելը որը Արշակ Գ.-ի մտերիմն էր մի ուժեղ զորագնդով հետապնդում է նրանց, բայց չի կարողանում բռնել: Նույն պահին բախտի բերմամբ՝ (գրում է Խորենացին) հայտնվում է Սահակ Բագրատունին եվ գերի է վերցնում գանձերը վերցնող իշխաններին եվ տանում Խոսրով թագավորի մոտ:
• Խորենացու մոտ Մամիկոնյան տոհմը նորեկ է, Հայաստան է ժամանել Տրդատի ժամանակ եվ մեծ տեղ չունի մեր պատմության մեջ, բայց Բագրատունիները թեեվ եկվոր են սակայն եկլ են շատ հնուց, հայկազանց շրջանից եվ ծագում են ընտրյալ ազգից, որպես բիբլիական ազգ: Մամիկոնյանները փայլում են մինչեվ (774-776) թթ. ապստամբությունը, որից հետո մեր քաղաքական երկրակամարից հեռանում են:
• Խորենացին առաջինն էր որ հայ ժողովրդի պատմությունը ենթարկեց պարբերացման, բաժանելով 4 շրջափուլերի:
1. Առաջինը բուն հայ իշխանների գահակալման ժամանակաշրջան:
2. Երկրորդը օտար տիրակալների շրջան:
3. Երրորդը Երվանդունիների թագավորությունը:
4. Չորրորդը ներքին պատերազմների եվ Արշակունիների շրջան:
• Նրա երկը շարադրված է դասական հայերենի նկարագեղությամբ, այն եղել է դասագիրք եվ Աստվածաշնչից հետո ամենաշատ ընթերցվող գիրքը: Այն մեր հին պատմության կարեվորագույն համապարթակ աղբյուրն է, հայրենասիրական քաղաքացիական վեհ գաղափարներով: Խորենացին վախճանվել է մոտ 493 թվականին:
• Առաջին անգամ հրատարկվել է 1695թ. Ամսդերտամում, 1736 թ. լատիներեն լեզվով, 1809 թ. եվ 1858 թ. ռուսերեն, 1841 թ. եվ 1850 թ. իտալերեն, 1841 թ. եվ 1869 թ. ֆրանսերեն, 1869 թ. գերմաներեն մասնակի, եվ 1879 թ. անգլերեն:




Սեբեոս
• Ապրել է 7-րդ դարում, բայց հայտնի չեն ոչ ծննդյան ոչ էլ մահվան թվականները: Սեբեոսը իր պատմության երկի 4-րդ գլխում գրում է որ եղել է պարսից Խոսրով Բ.-ի պալատում: Նա եղել է նաեվ Միջագետքում, հիշում է հայոց թագավոր՝ Տրդատ Մեծի արձանագրությունը Մծբինում: 646 թ.-ին Դվինի ժողովի մասնակիցների մեջ նա հիշվում է որպես եպիսկոպոս Բագրատունյաց: Իր երկը ավարտած պետք է լինի 661 թ.-ին: Նրա երկը ընդգրկում է Հայկից սկսած մինչեվ 661 թ.: Իբրեվ եպիսկոպոս նա հավատարիմ է հայոց հավատքին, դեմ է քաղկեդոնականությանը: Իր երկի սկզբում պատմում է Հայկի ու Բելի մասին, ապա հայոց թագավոր Արշակ Փոքրի (Տրդատի) մասին, եվ հայոց մյուս թագավորների մասին: Հաջորդ գլուխներում տալիս է Մամիկոնյաների ծննդաբանությունը, ապա պարսից եվ բյուզանդական թագավորների ցանկը, որոշ դեպքերի կցկտուր պատումով: Հաջորդ գլուխներում պատմում է մարզպանական շրջանի մասին, հատկապես Կարմիր Վարդանի 571-572 թթ. ապստամբության մասին: Վերջին 9-րդ գլուխը նվիրված է Հայաստանի պարսիկ մարզպանների ժամանակներին, հասցնում է մինչեվ 639 թ.:
• Երկի մնացած մասը որը կրում է (Մատեան ժամանակեան) խորագիրը, այդտեղ խոսում է պարսիկների եվ նրա նվաճումների մասին՝ Խոսրով Բ. Բարվեզի օրոք, որին կոչում է Աստուծո անիծյալ: Ավելի ընդարձակ է 10-րդ գլուխը եվ նրանից հետո եղած 41 գլուխները, որտեղ մանրամասնորեն շարադրում է պարսից Որմիզդ (579-591), ապա Խոսրով Բ.-ի մասին (591-628): Վահրամ Չուպինը որը ապստամբում է Խոսրովի դեմ, եվ Խոսրովը դիմում է Բյուզանդիայի կայսր՝ Մորիկի օգնության, որը օգնելով Խոսրովը կարողանում է հաղթել եվ 591 թ. պայմանագրով Հայաստանի մեծ մասը անցնում է Բյուզանդիային:
• Սեբեոսը տալիս է նաեվ պարսկա-բյուզանդական պատերազմները Հերակլ կայսեր օրոք՝ (610-641) որը գրավում է անգամ Տիզբոնը: Սեբեոսը բերում է Վահրամ Չուպինի նամակը հայ իշխաններին, որտեղ Վահրամը խոստանում է վերականգնել հայոց թագավորությունը, բայց հայ նախարարները հրաժարվում են զորակցել նրան: Ապա պատմում է հայ իշխանների քաղաքական կողմնորոշման մասին, նաեվ Զվարթնոցի տաճառի, Հռիփսիմեի վանքի կառուցման մասին: Նրա մասին մենք իմանում ենք առաջին Բագրատունի նշանավոր գործչի՝ Սմբատի մասին, որը պարսից Խոսրով թագավորի կողմից նշանակվել էր Վրկանի մարզպան:
• 42-րդ գլխում պատմում է Սասանյան պետության կործանման մասին, Հայաստանում արաբական արշավանքների մասին, Թեոդորոս Ռշտունու կողմից 652 թ. կնքված հայ-արաբական պայմանագրի, Ներսես Տայեցի կաթողիկոսի դիրքորոշման, եվայլն: Ավարտվում է 661 թ. երբ խալիֆա դարձավ Մուավիե Ա.-ը: Երկի այս մասը շատ կարեվոր պատմաղբյուր է արժանահավատ, որովհետեվ ինքը ժամանակակից է եվ ականջալուր:
• Սեբեոսի երկում կան նաեվ վավերագրական բնույթի փաստաթղթեր՝ Վահրամ Չուպինի 2 նամակները հայ նախարարներին եվ դրանց պատասխանը, Մորիկ կայսեր նամակը Խոսրով Բ.-ին, Դվինի 654 թ.-ի ժողովում հայերի կազմած պատասխանը Կոստանդ կայսեր, որտեղ հիմնավորվեց հայոց դավանանքը: Թաստորեն առաջին ժամանակակից աղբյուրն է որը պատմում է Հայաստանի արաբական արշավանքների մասին:
• Ոճը թեթեվասահ է ու հասարակ, թեեվ չունի նախորդ պատմիչների պատմելաոճը, ոչ միշտ է որ ունի քննական մոտեցում: 6-րդ դարի վերջերից դնում է թվականներ, երբեմն անգամ նշում է օրերը:
• Առաջին անգամ հայերեն հրատարակվել է 1851թ.-ին Թիֆլիսում, երկու անգամ ռուսերեն 1862թ. եվ 1939 թ., 1904 թ. ֆրանսերեն, 1875 թ. գերմաներեն (հատվածաբար), հայերեն քննական բնագիրը լույս է տեսել 1939թ. եվ 1979 թ.:


Ղեվոնդ

• Այս պատմիչի մասին մենք գրեթե ոչինչ չգիտենք բացի իր երկից: Միայն ենթադրաբար ասում են որ նա իր մանկությունը անց է կացրել իբր Գողթն գավառում, ելնելով այն փաստից որ Ղեվոնդը Եսայի կաթողիկոսին անվանել է երանելի եվ սուրբ ուղիշ հավատով, եվ քանի Ղեվոնդը աշակերտել է նույն Եսայիին՝ երբ սա Գողթնի եպիսկոպոս էր, ուրեմն Ղեվոնդը մանկությունը անց է կացրել Գողթնում: Ըստ Ներսես Ակինյանի Ղեվոնդը տեղ է տվել դրունի իշխաններին որոնք Գողթնից էին:
• Ղեվոնդը շարունակում է Սեբեոսին սկսելով 661 թ.-ից: Հովհաննես Դրասխանակաերտցին եվ Թովմա Արծրունին չեն հիշում Ղեվոնդին, առաջինը նրան հիշում է Ասողիկը: Ղեվոնդը օգտվել է նախորդ գրեթե բոլոր պատմիչներից, բայց բանավոր աղբյուրներ քիչ ունի:
• Նա առաջին երեք գլուխներում պատմում է թե արաբները ինչպես են գրավում Պաղեստինը, Ասորիքը եվ Իրանը, եվ 3 անգամ էլ թափանցում են Հայաստան:

Փիլիսոփայություն 7–րդ դաս 30 Հոկտեմբեր 2009

Ռենե Դեկարտ 1596-1650
• Որպես Եվրոպայում Ռացիոնալիզմի հիմնադիր: Կարելի է ասել որ Դեկարտը իր կյանքում ապրել է Կոնֆոշիոսի խոսքի համաձայն, աշխատել ապրել աննկատ:

1. Ռացիոնալիզմ տերմինը նեղ իմաստով պետք է հասկանալ էմպերիալիզմին հակառակ ուղղությունը, որը շեշտադրում է տեսության տեղն ու նշանակությունը գիտության մեջ:
Ռացիոնալիզմը՝ հայացք է, որի համաձայն մարդկային ողջ կեցությունը կարող է ճանաչվել դասական տիպի գիտության ռացիոնալ միջոցներով:
Գիտության դասական տիպը՝ գիտելիքների այն տիպն է որը գլխավորապես հիմնվում է պատճառ-հետեվանքային բացատրության վրա:

2. Դեկարտի իմացության տեսության ելակետը գիտելիքի հավաստիության եվ գիտական մեթոտի պրոբլեմն է: Ցանկացած թեզիս կարելի է կասկածի տակ առնել: Յուրաքանչյուր ոք ձգտում է խուսափել կասկածներից եվ այդ իսկ պատճառով փորձում է պաշտպանվել հեղինակություններով: Հիմնախախտված գիտելիքների եվ փաստիկների բազմության մեջ որոնք արտաքին աջակցության կարիքը ունեն: Կան բացառություններ, դա մաթեմատիկան է: Նրա ճշմարտությունները ակնհայտ են ով զուրկ է մարդկային բանականությունից: Վերցնենք հետեվյալ հետեվությունը՝: 2-ին գումարած 2-ը, նույնն է ինչը 3-ին 1-ը, ընդ որում երկու դրություններից փխում է երրորդը: Այլ խոսքով մաթեմատիկական ճշմարտությունները արտաքին աջակցության կարիքը չունեն:
- Հետեվաբար հնարավոր է հավաստի գիտելիքը որը չի թաքնվում հեղիմակությունների ետեվում: Իսկ եթե կա հավաստի կամ ճշմարիտ գիտելիք, ապա այն պետք է օժտված լիլի հետեվյալ հատկանիշներով:
(1) Գիտելիքը կախված չպետք է լինի մարդկային կամայականությունից, ժամանակակից լեզվով ասած պետք է լինի օպյեկտիվ:
(2) Այն պետք է մատչելի ու հասկանալի լինի ցանկացած մարդու, որն օժտված է նորմալ մարդկային բանականությամբ: Այդպիսի գիտելիքը կարող է ընկալվել որպես ակնհայտ ու բնական յուրաքանչյուր մարդուն, չնայած ոչ առանց մտավոր ճիգերի: Գիտելիքի օպյեկստիվությունը եվ հանրանշանակությունը պետք է հիմնվի անհրաժեշտության վրա, որը ոչ մեկը չի կարող վիճակել, չմտնելով ինքնին հակասությունների մեջ: Մեզ համար կարեվորն այն է որ Դեկարտը հայտնագործել է ոչ այնքան ճշմարտություններ, որքան որոշել է ժամանակակից մտածողության ներքին կառուցվածքը:
(3) Առաջադրում է կասկածի մեթոտը, որի նպատակը հենց այնպիսի ճշմարտությունների հայտնաբերումն է , որոնք պետք են հուսալի հիմք լինեն մարդկային ճանաչողության համար: Ամեն ինչին կարելի է կասկածել, տակայն ոչ մեկը իր սեփական գոյության նկատմամբ որեվե կասկած չունի:
Մյուս կողմից եթե ես կասկած ունեմ, ապա ամեն դեպքում ես կամ՝ կամ էլ գոյություն ունեմ, այստեղից էլ Դեկարտի հայտնի թեզիսը՝ «Մտածում եմ՝ հետեվաբար գոյություն ունեմ»:

Արցախի Ազատագրական Շարժումների Պատմություն 4–րդ դաս 27 Հոկտեմբեր 2009

Արցախը Հայրենական Մեծ Պատերազմի Տարիներին Եվ Հետագայում մինչեվ 1985 թ.

• Լեռնային Ղարաբաղը այն ժամանակ ունեցել է մոտ (150000) մարդ բնակիչ, որից (133) հազարը եղել են հայեր: Մոտ (140) հազար էլ բնակվում էին Հյուսիսային Արցախում՝ (ներկայիս Շահումյանից մինչեվ Շամխոր, Կիրովապատ «Գանձակ»): Պատերազմի ժամանակ զորակոչվել են 90 հազար Արցախցիներ ամբողջ Ղարաբաղից, որոնցից միայն Լեռնային Ղարաբաղաից 1550 կին կամավոր մեկնել են ռազմաճակատ:
• Պատերազմի տարիներին Հայաստանը տվել է 117 հերոս, որից 108 հայ՝ Այդ 108 հերոսներից 31-ը եղել են ծնունդով Ղարաբաղցիներ: ՊԱտերազմի տարիներին զոհվել են Ղարաբաղից 40 հազար հայ, որից 22 հազարը Լեռնային Ղարաբաղից: Բացի դրանից 7 հոգի Ղարաբաղից դաարձել է փառքի շքանշանի լրիվ ասպետ եվ մոտ 40 հազարը պարգեվատրվել են տարբեր մեդալներով:
• Պատերազմի տարիներին հայ ժողովուրդը տվել է 4 մարշալներ, 4-ն էլ ծնունդով Ղարաբաղցի: Նրանք են մարշալ Բաղրամյան, մարշալ Խուտիաքով, մարշալ Բաբաջանյան եվ ծովակալ ադմիրալ Հովհաննես Իսակով: Ղարաբաղը տվել է նաեվ 26 գեներալ:
• Հայ ժողովուրդը տվել է երկու կրկնակի հերոս, երկուքն էլ Ղարաբաղցիներ, Նելսոն Ստեփանյան (Շուշիի ծնունդ) եվ մարշալ Բաղրամյան:
• Պատերազմի տարիներին Ղարաբաղցիները մեծ հերոսություն են ցույց տվել նաեվ թիկունքում, առանձնապես բանվորերը՝ (Ստեփանակերտի մետաքսի ֆաբրիկա), եվ մյուս բոլոր ձեռնարկությունները: Արցախցիները մեծ նվիրատվություններ են կատարել պաշտպանության ֆոնդին:
• Պատերազմից հետո մինչեվ 1980-ականների կեսերը, Արցախում չնայած տնտեսությունը որոշ առաջընթաց է ապրել, սակայն այն միշտ էլ հալածվել եվ գտնվել Ադրբեջանի ճիրաններում:

Ադրբեջանի Անբարոյական Վերաբերմունքը Ղարաբաղի Հանդեպ
• Հետ պատերազմյան տարիներին արդեն զգացվում էր որ Ադրբեջանի իշխանությունները ավելի էին սանձազերծվել: Լեռնային Ղարաբաղի պետական արխիվում պահվում է պատերազմի տարիներին Բաքվից ուղարկված այն նամակ-գրությունները, որոնցով պահանջվում է Ղարաբաղից Բաքու ուղարկել (14-18) տարեկան աղջիկ-տղաներ, այնտեղ բանվորա-արհեստակցական դպրոցներում սովորելու համար: Երկու տարում (800) աղջիկ-տղաք արժանանում են այդ ճակատագրին:
• Միայն հետ պատերազմյան տարիներին Լեռնավին Ղարաբաղում 3Օ հազար մարդ թողել եվ հեռացել էր երկրամասից: 1949 թ.-ին երբ սկսվում է հայ ժողովրդրի նկատմամբ նոր ահաբեկչություն, այդ ալիքը տարածվում է նաեվ Լեռնային Ղարաբաղ: Օրինակ՝ 1949 թ. հունիսի 12-ի գիշերը Երեվանից աքսորվել են Ալթայի երկրամաս մոտ 13 հազար մարդ, իսկպ Ղարաբաղից միեվնույն ժամանակ աքսորում են նախկին Թեվանիստներին (որոնք զբաղվել էին Թեվանի ապստամբությամբ), մեծամասնությունը Դումի գյուղից:
• Միրջաֆար Բաղիրով որպեսզի Մոսկվայի աչքին բարի երեվա, Ղարաբաղի բոլոր բնակիչների տների ներքնակներից հանում է ամբողջ բուրդը, եվ 200 տոնա բուրդ հավաքում, ժողովրդին թողնելով չոր տախտակի վրա (1951-1952) թթ.:
• Սովորաբար Ադրբեջանը Լեռանյին ՂԱրաբաղի բարձր պաշտոնների էր ուղարկում ոչ հայամետ՝ այլ թուրքամետ հայ մասնագետներին, դեռեվս բացառություն էր Մելքումյանը:

Հայոց Պատմության Աղբյուրագիտություն 5-րդ դաս 26 Հոկտեմբեր 2009

Շարունակություն Ղազար Փարպեցիի
• Ղազար Փարպեցին հաղորդում է Արշակունյաց թագավորության անկման, Սահակ Պարթեվի գործունեության եվ նրա տեսիլքի մասին, որի ժամանակ նրան երկնքից երեվում է մեկը լուսեղեն կերպարանքով, եվ այդ հրեշտակը Սահակին ասում է: «Քաջալերվիր, զորացիր Աստուծով, շատ շուտով պետք է լռեն Արշակունի տոհմի թագավորությունը եվ Գրիգորի տոհմի քահանայությունը, նրա գահին նստելու են արծաթասեր անձինք: Բայց պետք է վերստին թագավորեն Արշակունիները եվ քահանայապետ է կազմելու Գրիգորի տոհմից»: Ի հարկե այս տեսլիքը ընդմիջարկում է (այսինքն հետագայի հավելում է ուրիշ մատենագիրների կողմից):
• Երկրորդ դրվագում Փարպեցին պատմում է Վարդանաց պատերազմի մասին, նրա պատմածը համընկնում է Եղիշեի պատմածի հետ, երկուսն էլ ջանում են ամբողջ պատմությունը հաղորդել կրոնական բնույթով, բայց այդ ապստամբությունը հանգչում էր ավելի կենսական հիմքերի վրա, եվ հենց ըստ Եղիշեի ուներ նաեվ սոցիալական բնույթ: Փարպեցին Վասակին երբեք ուրացող չի համարում, ըստ Փարպեցու Վասակի փեսան՝ Վարազ-Վահանը իր կնոջ հետ վատ վարվելու պատճառով, ընկել էր աներոջ աչքից, եվ մեկնելով պարսից արքայի մոտ ուրանում է հավատը եվ ամբաստանում աներոջը եվ արժանանում շնորհների, ուստի Հազկերտ Բ.-ը չեր վստահում Վասակին: Եղիշեն բնավ չի հիշում Վարազ-Վահանին ոպեսզի չարդարացնի Վասակին: Միայն Փարպեցին է հիշում որ Վասակի երկու որդիները պատանդ էին: Վարդանին Փարպեցին ավելի փառաբանում է քան Եղիշեն: Ըստ Փարպեցու առանց Մամիկոնյանների եվ Վարդանի գործը չեր կարող գլուխ գալ: Փարպեցու պատումում Վարդանը գլխավոր հերոս էր, որը միշտ կամենում է նահատակվել կրոնի համար:
• Քանի որ Փարպեցին գրում է Մամիկոնյանների պատմությունը, ուստի նա չեր կարող չգրել (450-451) թթ. եվ (482-484) թթ. ազատագրական պատերազմների մասին: Փարպեցին մեջ է բերում Վարդանի անցնելը բյուզանդական կողմերը, որպեսզի փառաբանի Մամիկոնյան տոհմին որոնք հակված էին դեպի քրիստոնեական կողմը:
• Ի հարկե Եղիշեն ավելի հմուտ պատմիչ է քան Փարպեցին, բայց մի վերապահումով Փարպեցին ավելի խստապահանջ է եվ իր գրածները միշտ ջանում է փաստարկել, եվ պատմության հանդեպ ունի ավելի առողջ եվ անկողմնակալ վերաբերմունք:
• Երրորդ դրվագում Փարպեցին պատմում է Մամիկոնյանների մասին, գովերգում նրանց, նկարագարում (482-484) թթ. ազատագրական պատերազմի պատմարժան իրադարձությունները (Ակոռիի, Նեէսեհապատի, Ճարամանայի պատերազմները...): Թեեվ Փարպեցին ուշադրություն չի դարձնում հասարակ ժողովրդի (ռամիկների) վրա, բայց հիշում է (ռամիկ զորացն բազմութիւն):
• Փարպեցին տալիս է երկրում իշխող բարոյական անկումը, ուրացությունը: Բայց կային նաեվ առողջ ուժեր որրնք համախմբվում են նախ Գյուս կաթողիկոսի շուրջը, ապա Մամիկոնյան կորյունների շուրջը (Վահան, Վասակ, Վարդ): Երբ պարսից արքա Պերոզը սպաննվեց, նրան փոխարինած Վաղարշը իր պաշտոնյա Նիխորին ուղարկում է Վահանի մոտ հաշտություն առաջարկելով: Վահանը համաձայնվում է նէա առջեվ դնելով 3 պայմաններ:
1. Չդիպչել հայերի կրոնին, երկրից դուրս տանել կրակարանները, հայերին դավանափոխ չանել:
2. Ճանաչել տոհմիկին (ազնվականին) եվ անտոհմիկին, մարդկանց գահ ու պատիվ չտալ ուրացության համար, այլ առաջ քաշել ըստ իրենց վաստակի ու արժանիքի:
3. Թագավորն ինքն անձամբ պետք է քննի եվ իմանա բոլորի կատարածը:
• Այս պայմանների նպատակը ազնվականության քայքայմանը վերջ տալն էր, իսկ այս քայքայումը գալիս էր բարոյալքումից: Փարպեցու մոտ եվս մարտերուն զոհված հայ զինվորները հանուն հավատի նահատակներն են:
• Փարպեցու երկը նաեվ գեղեցիկ գրական ստեղծագործություն է: Փարպեցին Եղիշեի պես շատ խիստ չի վերաբերվում Վասակի հանդեպ, նրա մոտ Վասակը զղջում է իր արարքները, ողբակոծում, հառաչում: Նրա մոտ Վասակը դավաճան է, բայց ոչ ուրացող: Փարպեցին ունի վայելուչ ոճ, գեղեցիկ է օրինակ՝ պատերազմում զոհված եվ կալանված նախարարների գովքը, որը հիշեցնում է Եղիշեին:

Մովսես Խորենացի
• Ծնվել է մոտավորապես (410-415) թթ. Տարոնի Խորոնք գյուղը: Տեղում նախնական կրթությունից հետո մեկնել է Հայաստանի մշակույթի նշանավոր կենտրոն՝ Վաղարշապատ, եվ սովորել այնտեղի բարձրագույն դպրոցում: 431 թ.-ին Սահակի ու Մաշտոցի ուրիշ աշակեէտների հետ ուսանելու է մեկնել Եդեսիա, ապա անցել Երուսաղեմ, այնտեղից Ալեքսանդրիա, որտեղ սովորւմ է 6 տարի:
• Տիրապեսում է քերթողական արվեստին, հունական մշակույթին, փիլիսոփայությանը եվ աստվածաբանությանը, ապա ընկերների հետ մեկնում է Աթենք, սակայն փոթորիկը նրանց նավը նետում է Իտալիա, որտեղից մեկնում են Աթենք, ապա Կ.Պոլսի վրայով վերադառնում են հայրենիք 440 թ.-ից հետո: Այդ թվին վախճանված էին Սահակն ու Մաշտոցը: Նրանց մահվանից հետո Խորենացուն եվ ընկերներին վատ են ընդունում, ծաղրում են, հետ են մղում եվ համառում են անկայուն եվ որեվե բանի անընդունակ:

Հայոց Պատմության Աղբյուրագիտություն 1-րդ դաս 28 Սեպտեմբեր 2009

Թարգմանչական Գրականության Սկզբնավորումը եվ Զարգացումը
• Հայերը միղտ ունեցել են գրական մշակույթ,՛ բայց հայերեն գիր ու գրականություն մինչեվ 405 թ. չեն ունեցել: Մնչ այդ օգտագործել են արամեերեն, հունարեն, սակավ դեպքերում նաեվ պահլավերեն գիրերը: 405 թ.-ից հետո երբ Մաշտոցը հնարեց հայերեն այբուբենը, Մաշտոցը, Սահակ կաթողիկոսը եվ նրանց աշակերտները (Հովսեփ Վայոցձորեցի, Ղեվոնդ Երեց) ապա նաեվ կրտսեր աշակերտները (Հովհան Եկեղյացին, Հովսեփ Պաղնացին, Եզնիկ կողբացին,Կորյունը եվ Աբրահամ Խոստովանողը)՝ առաջին հայ թարգմանիչներն էին: Ըստ Կորյունի առաջինը թարգմանվել է Աստվածաշունչը, որը դարձավ դասական հայերենի երախայրիքը (առաջին պտուղը): (Հին հայերենում... երախի---պտուղ):
• Թարգմանվել են նաեվ աղոթքներ, սաղմոսներ, Աստվածաշունչի մի գլուխը, նաեվ քնարերգական, կրոնական աղոթքների ժողովածու: Մինչ 405 թ. սաղմոսները բանավոր են կատարվել, թարգմանվելով հունարենից, ասորերենից: Սահակը թարգմանել է նաեվ ժամագիրքը, պատարագամատույցը, տոնացույցը, նաեվ բանասիրական գրքեր: Ըստ Կորյունի, Սահակն ու Մաշտոցը հատուկ թարգմանիչներ են ուղարկել Եդեսիա: Ըստ Հովսեփ Պաղնացու՝ Եզնիկ Կողբացին որպեսզի ասորերենից կրոնական գիրքեր թարգմանե՝ մեկնել է Կ.Պոլիս, որտեղ սովորել է հունարեն, ապա Կ.Պոլիս մեկնել են նաեվ՝ Ղեվոնդն ու Կորյունը: Նրանք տիրապետում են հունարենին, եվ վերադառնում են իրենց հետ բերելով սուրբ գրքի օրինակներ եվ կրոնական այլ երկեր: Մինչ այդ Մաշտոցն ու իր աշակերտները կատարել էին ասորերենից Աստվածաշնչի հատուկ թարգմանություն: Երբ նրանց աշակերտները բերում են Աստվածաշնչի կատարյալ օրինակը, Սահակն ու աշակերտները 432թ.ին կատարում են Աստվածաշնչի լրիվ թարգմանությունը, որը համարվել է «Թագուհի Թարգմանութեանց»: Այդ պահին Աստվածաշունչը սովորվում է հայկական եկեղեցիների ֆամարների տակ: Նախնյաց հեթանոսական երգերին փոխարինում են սաղմոսները, օրհներգները, որոնք եէգում են նաեվ իշխանները, անգամ հասարակ ժողովուրդը:
• Սուրբ Գրքի ազդեցությունը մեծ էր հայ գրավոր դպրության վրա: Նրա լեզուն իշխող էր եվ օրինակ էր ծառայում մեր բոլոր մատենագիրների համար, իբրեվ Աստուծուց ներշնչված խոսք: Բայց ուսուցիչների համար Ս.Գիրքը քիչ էր, ուսումնասիրողը պետք է իմանար նաեվ հունարեն եվ ասորերեն լեզուներով գրված մատենագրության գիտությունը, ուսստի Սահակն ու Մաշտոցը թարգմանում են նաեվ շատ մեկնաբանություններ (բացատրողական գրքեր), դավաբանական գրվածքներ, նրանց շնորհիվ 5-րդ դարում ստեղծվեց Հայերեն Թարգմանչական հարուստ գրականություն: Դա ընդլայնեց հայ պատմիչների մտահորիզոնը: Նրանք դուրս եկան հայի մտաշխարհի հորիզոնից, նրան ցմտքերը թեվածեցին նաեվ օտար հորիզոններում, ինչ որ շատ նպաստեց հայ մշակույթի զարգացման եվ ազգային ինքնաճանաչման:
• Թարգմանել են նաեվ զանազան թղթեր, նամակներ, ճառեր, աղանդների դեմ ուղղված հակաճառեր, եվ այսպես ձեվավորվում է քրիստոնեական Աստվածաբանությունը: Որորշվում է հայոց դավանանքը հավատարար մնալ առաջին երեք տիեզերական ժողովներում սահմանված սկզբունքներին: Սակայն դավանանքի շուրջ վեճերը շարունակվում են եվ ավելի խորանում, ուստի առաջանում է դավաբանական հարուստ գրականություն եկեղեցու հայրերի ձեռքով: Դա հենց հայրաբանական գրականություն է որից ունենք շատ թարգմանություններ: Թարգմանվում են նաեվ փիլիսոփայական, քերականական, ճարտասանական երկեր, նաեվ պատմություն: Առաջին պատմական երկը՝ Եվսեփոս Կեսարացու եկեղեցական պատմությունն է, թարգմանված Մաշտոցի աշակերտների կողմից: Թարգմանվել են նաեվ վկայաբանական գրքեր, դրանք լցվել են հրաշքներով, որպեսզի ժողովրդի մեջ սերմանեն բարեպաշտությունն ու ճգնասիրությունը:
• Սահակի եվ Մաշտոցի թարգմանչական ջանասիրությունը գոտեպնդեց հայ ժողովրդին, լուսավորեց նրա ուղին, լույսի մեջ մկրտեց հոգիները, նաեվ կրթության սպեղանիով բժշկեց ազգային վերքերը:

Հունաբան Դպրոցը
• Այս դպրոցը ծագել է 5-րդ դարի կեսերից, երբ դարաշրջանը պահանջում էր բծախնդիր ճշգրտությամբ թարգմանել գիտական, փիլիսոփայական եվ այլ բնույթի երկեր: Թարգմանիչները հունարենի օրինակով կատարում էին բարակազմական նորամուծություն, դյուրացնում են հայերենի գիտական բառապաշարի ստեղծումը: Սակայն նրանք ստեղծեցին հայերենին խորթ ու խրթին մի ոճ, հայերենը դարձնելով դժվար ըմբռնելի, ի հարկե սակայն ստեղծեցին շատ հաջող բառեր: Նրանց հունասիրությունը հետեվանք էր ոչ թե հունական քաղաքական կողմնորոշում, այլ հունարեն լեզվի ու մշակույթի հանդեպ բուռն սեր: Պետականության բացակայության պարագայում՝ հունաբան թարգմանիչները կամենում էին բարձրացնել հայ ժողովրդի կորովը, ազգային ինքնագիտակցությունը: Նրանց շնորհիվ հայ միտքը կարողացավ հասկանալ դավաբանական վեճերի իմաստը, ընտելացավ փիլիսոփայական վերացական մտածողությունը, լայնացրեց իր մտահորիզոնը: Նրանք թարգմանեցին Դիոնիսիոս Թրակացու «Ուսում քերականության» երկը, որը երկար դարեր եղել է քերականության ձեռնարկ, եվ հայերենի թարգմանվեց 5-րդ դարուն: Թարգմանվել են նաեվ Արիստոտելի եվ ուրիշ հույն փիլիսոփաների երկերը: Հունաբան դպրոցը նպատակ ուներ հայերենը եվս հունարենի պես դարձնել գիտական լեզու: Թարգմանում էին բառացի որպեսզի իմաստը ճիշդ հասկցվեր: Ի հարկե հունաբան թարգմանությունը երբեք չդարձավ :ոսակցական լեզու, այն մնաց որոշ խավի գրավոր լեզու, եվ գոյատեվեց 200 տարի, եվ ձեվավորվեց Հայաստանի բյուզանդական բաժնում:
• Հունաբան դպրոցը ստեղծեց որոշ տերմիններ, օրինակ՝ փիլիսոփայական կաթեգորիայում: Հունասերների պարագլուխներն էին՝ Սահակը, Մաշտոցը եվ նրանց աշակերտները:

5-րդ Դարի (Ոսկեդար) Աղբյուրագիտության Հիմնական Գծերը
• 5-րդ դարի հայ պատմագրության զարգացումը պայմանավորված էր ազգային ինքնաճանաչման եվ ինքնահաստատման զորեղ մղումներով, որոնք ծնունդ առան գրերի գյուտի շնորհիվ: Այդ հանգամանքը 5-րդ դարի հայ պատմիչներին պարտավորեցնում էր ճանաչել եվ ճանաչելի դարձնել՝ հայ ժողովրդի պատմական անցյալը, նրա ստեղծած մշակույթը, եկեղեցին, իշխանական եվ թագավորական տները, նաեվ հասարակ ժողովրդին: Բայց քանի որ մինչեվ գրերի գյուտը հայոց պատմության գլխավոր սկզբնաղբյուրը օտար հեղինակների համառոտ վկայություններն էին, նաեվ ազգային ավանդույթները՝ իրենց առասպելներով, զրույցներով, վեպերով, վիպերգներով, որոնք ունեն ի հարկե պատմական կորիզ, ուստի աղբյուրագիտությունը մեծապես օգտվում է նաեվ դրանցով: Այդ պատճառով հայոց պատմությունն ունի երկու հատկանիշ:
1. Պատմագիտական կողմը, արժեքավոր նյութերով, վկայություններով:
2. Նրա գրական-գեղարվեստական արժանիքները, որոնք տրվում են քնարական զեղումներով, պատկերներով: Գեղարվեստորեն շնչեվորելով իրենց գործերը, պատմիչները նպատակ ունեին սերունդներ դաստիարակել հայրենասիրության ոգով, նրանց մեջ նեռարել բարոյական, կրոնասիրական գաղափարները:
• 5-րդ դարի հայոց պատմությունը սկզբնավորվեց իբրեվ ազգային մշակույթի պատմություն: 443 թ. մեր առաջին պատմիչը գրեց «Մաշտոցի վարքը», գրերի գյուտի պատմությունն էր դա, փաստորեն հայ գրականության սկզբնաղբյուրը: Ագաթանգեղոսը տալիս էր քրիստոնեության ընդունումը, որը կրոնական-մշակութային հեղաշրջում էր: Հարազատ գաղափարական հերոսները իտեալականացվեցին, օրինակ՝ Փավստոս Բուզանդը Ներսես Մեծ կաթողիկոսին իտեալականացրել է, նա գաղափարականացրել է նաեվ Վասակ եվ Մուշեղ Մամիկոնյանների կերպարները: Մովսես Խորենացին քննադատաբար է մոտենում առասպելներին: Նա մշակեց հայոց պատմության ժամանակագրությունը, ի հարկե նրա երկը ունի նաեվ գրական-գեղարվեստական մեծ արժեք, նրա հաղորդած փաստերը ստույգ են եվ արժանահավատ:
• Աղբյուրագիտական արժեք ունին նաեվ վիպասանական, բանահյուսության նմուշները, որոնք պահպանված են Խորենացում մոտ՝ (Արա Գեղեցիկի, Տորքի, Վահագնի մասին), նաեվ պատմական առասպելները (Տիգրանի, Երվանդի, Արտաշեսի, Արտավազդի մասին), որոնք ունին պատմական հիմք:
• 5-րդ դարի հայ գրականությունը ունի աշխարհիկ բնույթ, գիտական ճանաչողական եվ գրական արժանիքներ:
• 5-րդ դարում քրիստոնեության ամրապնդումը ոչ միայն եկեղեցական գործ էր, այլեվ ուներ համերկրային նշանակություն: 5-րդ դարի պատմիչները հանդես էին գալիս ժողովրդի բոլոր խավերի շահերի, պաշտպանության , նրանց մոտ ժողովուրդը (որին ազգ էին կոչում) որպես ընդհանրություն գոյություն ունի: Օրինակ՝ Փավստոս Բուզանդը Մուշեղ Մամիկոնյանի մասին գրում է որ նա շարունակ քաջաբար կռիվ էր մղում իր բնիկ տերերի, Քրիստոսի անունով մկրտված ազգի համար: Խորենացին եվ մյուս պատմիչները դրսեվորում են այն իշխաններին եվ թագավորներին որոնք լավ գործեր են կատարել ազգի համար:
• 5-րդ դարի պատմիչները աչքի են ընկնում իրենց քաղքական մտածողությամբ: Նրանք խորապես ցավում են հայոց պետականության վերացման համար:
• Հայ պատմիչների երկերը ունեն աղբյուրագիտության մեծ արժեք ոչ միայն հայ, այլեվ հարեվան ժողովուրդների պատմության համար:

Փիլիսոփայություն 6-րդ դաս 23 Հոկտեմբեր 2009

Բրիտանական Էմպերիզմի ակումբները
Ֆրանսիզ Բեկոն 1561-1626
1. Գիտական հետազոտությունների հիմքը կազմում է փորձը, իմացությունը պետք է կառուցվի հիմքի վրա, սակայն՝ գիտնականի աշխատանքը չպետք է նմանվի մրջնի աշխատանքի, որը հավաքում է շրջապատից այն ամենը ինչ գտնում է իր ճանապարհին:
2. Գիտնականի աշխատանքը չպետք է նմանվի նաեվ սարդի աշխատանքին, որը ինքնիրենից է հյուսում ոստայնը, այլ պետք է նմանվի մեղվի աշխատանքին որը ծաղկից ծաղիկ թռչելով նրանցից հավաքում է նեկտարը, իսկ վերջինից սինթեզում մեղրը:
3. Բեկոնը գտնում է որ անհրաժեշտ է հաղթահարել միջնադարյան կրոնասխոլաստիկական մտածողությունից փխող նախապաշարմանը:
Նրանք են ցեղի, անցավի, թատրոնի եվ շուկայի կուռքերը:
1) Ցեղի կուռքը ներկայացնում է այն նախապաշարմունքները երբ մարդիկ իրենց սուբեկտիվ իրողությունները տեղափոխում են իրականության մեջ եվ իրականությունը հասկանում են ճիշդ այդպես ինչպես հենց մարդկային կերպն է: Օրինակ՝ գույնի, համի, բուրմունքի զգացողությունները տեղափոխում են ֆիզիկական իրականություն, եվ ֆիզիկական երեվույթներին վերագրում են գույնի, համի, հոտի հատկանիշներ:
2) Անցավի կուռքը այն նախապաշարմունքներն են որոնց դրդապատճառները մարդու շրջապատն են, դրանով պայմանավորված նրա պատկերացումները որոնք ձեվավորվել են դաստիարակության եվ միջավայրի ազդեցության շնորհիվ:
3) Թատրոնի կուռքը այն նախապաշարմունքներն են որ մարդկանց մեջ գոյանում են հեղինակությունների ազդեցությամբ, շատ շատերի համար ճշմարտության վճռորոշ չափանիշը հեղինակությունների տեսակետը կամ կարծիքն է:

Արցախի Ազատագրական Շարժումների Պատմություն 3-րդ դաս 20 Հոկտեմբեր 2009

• 1920 թ. գարնանը իրադարձությունները բարդացել էին մանավանդ թուրքերի կողմից Շուշիի ավերումից հետո: 1920 թ. ապրիլի 28-ին Խորհրդային 11-րդ աբանակի զորամասերը մտնում են Ադրբեջան եվ Բաքվում հաստատում են խորհրդային կարգեր: Ադրբեջանի հեղկոմի ակտիվ գործունեության հետեվանքով, 11-րդ բանակի զորամասերը ներխուժում են Լեռնային Ղարաբաղ եվ մտցնում խորհրդային կարգեր: Նույն թվականին Անդրկովկասում երկրային կոմիտեն ունեցել է բաժանմունք որը վերանայում էր սահմանները: 1921 թ. հուլիսի սկզբին այդ հանձնաժողովը առաջարկում է Լեռնային Ղարաբաղը թողնել Հայաստանի կազմում:
• Հունիսի 12-ին հրապարակվում է Հայաստանի կառավարության արձանագրությունը (Մյասնիկյանի ստորագրությամբ), որտեղ նշված է որ Լեռնային Ղարաբաղը թողնվում է Հայաստանի կազմում եվ այնտեղ ներկայացուցիչ է նշանակվում՝ Ասքանազ Մռավյանը: Սակայն մի քանի օր անց դրա դեմ բողոքում է Ադրբեջանը: Այդ եվ այլ հարցեր քննարկելու համար, 1921 թ. հուլիսի (2-7) Թիֆլիսում տեղի է ունենում Անդրկովկասյան երկրային կոմիտեի նիստ: Այդ ժամանակ Խորհրդային Ռուսաստանի ազգությունների կոմիսար՝ Ստալինը հանգստանում էր Նալչիկում: Նա Նալչիկից ժամանում է Թիֆլիս մասնակցելու այդ նիստին: Նիստի ամսի 4-ի երեկոյան քննարկվում է Լեռնային Ղարաբաղի հարցը: 1921 թ. հուլիսի 5-ին Անդրկովկասյան երկրային կոմիտեն ընդունոգմ է մի անօրեն որոշում, ըստ որի Լեռնային Ղարաբաղը նվիրաբերվում է Ադրբեջանին, հանձնարարելով նրան տալ ինքնավար մարզի իրավունք Շուշի կենտրոնով:
• Հետագայում իրադարձությունները ավելի են բարդանում: Ադրբեջանը ամեն կերպ փորձում է Լեռնային Ղարաբաղը զրկել ինքնավարություն տալու հնարավորությունից: Հայաստանից եվ այլ տեղերից Լեռնային Ղարաբաղ ուղարկված կուսակցական եվ պետական աշխատողները, ըստ էության կատարում էին Ադրբեջանի պահանջները, այդպիսի անձնավորություններ էին Լեռնային Ղարաբաղի կուսակցական կազմակերպության ղեկավար՝ Սերո Մանուցյանը եվ Արմենակ Կարակոզովը (Ղարագյոզյան):
• Լեռնային Ղարաբաղի ինքանավարություն տալու հարցի ձգձգումը խստորեն անհանգստացնում էր Հայաստանի կոմկուսակցությանը, մանավանդ Ալեքսանդր Մյասնիկյանին, եվ ահա այդ հարցը քննարկվում է Հայաստանի կենտկոմի բյուրոյում եվ հանձնարարավում է քարտուղարությանը բողոք ներկայացնել Անդրկովկասյան երկրային կոմիտեին: Մինչ այդ 1922 թ. դեկտեմբերի 21-ին (Սուրեն Շատունց)-ը հանդես գալով (Բաքինսքի Ռապոչի) թերթում՝ առաջ է քաշում Լեռնային Ղարաբաղի ընդառաջելու հարցը, սակայն նա որոշ ժամանակ աշխատելով Ղարաբաղում՝ համոզվում է որ Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ իրագործվում է հակահայ քաղաքականություն: Նա մի նամակ է ուղարկում Թիֆլիս (երկրային կոմիտեին), որով մերկացնում է Ադրբեջանի այդ քաղաքականությունը, եվ պահանջում է Լեռնային Ղարաբաղը միավորել Հայաստանի հետ:
• Իսկ Հայաստանի Կենտկոմից ուղարկված բողոքում շեշտվում է որ Ադրբեջանը չի իարգործում (երկրային կոմիտեի) ընդունած որոշումը եվ հարց է դնում արագացնել Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավարություն տալու հարցը: Ադրբեջանը ստիպված էր կատարել (երկրային կոմիտեի) պահանջը, եվ 1923 թ. հուլիսի 7-ին Ադրբեջանում ստորագրվում է (Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի) հռչակագիրը: Ըստ էության այն Ադրբեջանի սրտով չեր, փաստորեն Ադրբեջանը իրագործում է փոքր ազգություններին ոչնչացնելու քաղաքականությունը:
• Սակայն Ադրբեջանում հռչակագիրը կազմվել էր այնպես որը հիմնականում չի արտահայտում Արցախցիների պահանջը: Անցյալում Արցախի մեջ մտել էր 12 գավառ, (11,5) հազար քառ. կմ տարածքով, ահա այդ ամենից մարզի մեջ մտցվում է միայն (4,4) հազար քառ. կմ տարածք: Մարզից կտրում են ամբողջ հյուսիսային Արցախը, հարթավայրավին տարածքները, բավականին բնակավայրեր դուրս են մնում մարզի սահմաններից, եվ չնայած (Անդրկովկասյան երկրային կոմիտե)ի որոշումով մարզի կենտրոնը պետք է ճանաչվեր Շուշին, սակայն Ադրբեջանի դեկրետով կենտրոն է ճանաչվում (Խանքենտ) ավանը, ներկայիս Ստեփանակերտը: Հետագային Ադրբեջանի իշխանությունը Շուշի քաղաքը հայաթափել տվեց եվ թուրքական քաղաքի վերածեց: Շուշին ազատագրվեց 1992 թ. մայիսի (8-9) –ին:
• Այս ամենը կատարվել է Արցախահայության կամքին հակառակ, առանց իրենց կարծիքը հարցնելու: Որպեսզի դա օրինականացվի, ինքնավարություն տալուց հետո Լեռնային Ղարաբաղում տեղի է ունենում մի քանի հանդիպումներ Ադրբեջանի իշխանավորների հետ: Սրանք մի քանի հանրահավաքներում խոսում են Ղարաբաղի ինքնավարություն տալու հարցի մասին, եվ այս ամենը Սերո Մանուցյանը ձեվակերպում է թե իբրեվ անցկացվել է հանրաքվե եվ բնակչությունը քվեարկել է ի օգուտ Ադրբեջանի կազմում մնալու:
• Հռչակագրի համաձայն պետք է կազմվեր (ԼՂԻՄ)-ի կանոնադրությունը, այդ կանոնադրությունը կազմվում է 1924 թ. հուլիսի 7-ին Բաքվում տպագրվող հայերեն (Կոմունիստ) թերթում, եվ հրատարակվում է որպես սահմանադրություն: Այդ թերթը տպագրվում էր հայերեն եվ թուրքերեն լեզուներով: Այս սահմանադրությունը գործել է մինչեվ 1929 թ. որից հետո Ադրբեջանը վերացրեց եվ մտցրեց ուրիղ կանոնադրություն որը վերամշակվել է 1982 թ.: Այս բանաձեվը կազմվել է Բաքվում եվ ոչ Լեռնային Ղարաբաղում: Ըստ այդ սահմանադրության Լեռնային Ղարաբաղում մտնում են 160 հայկական բնակավայրեր:
• Չնայած այդ ամենին, այնուամենայնիվ Լեռնային Ղարաբաղը տնտեսապես որոշ առաջընթաց քայլեր է կատարում, նա Խորհրդային միության ինքնավար մարզերից մեկն էր, եվ Լեռնային Ղարաբաղի բոլոր պլանները պիտի փխեին Խորհրդային միության պլաններից:

Հայոց Պատմության Հիմնահարցեր 6-րդ դաս 20 Հոկտեմբեր 2009

Շարունակություն նախորդ դասին:
• (5-9)-րդ դարերի Հայոց մշակույթը իր ժամանակին համաշխարհային նշանակություն ուներ: Եվրոպական ոչ մի երկրում գիտությունը տարբեր ճյուղերու զարգացում չունեցավ ինչպես Հայաստանը: Մովսես Խորենացու մակարդակի պատմաբան այդ շրջանում չկար: Նա առաջինն էր որ ոչ թե գրեց իր օրերի, իր տեսած պատմությունը, այլ պատմական տարբեր աղբյուրներ ուսումնասիրելով գրեց հայոց հնագույն շրջանից սկսած մինչեվ իր օրերի պատմությունը: Նրա շնորհիվ մեզ բազում առասպելներ են հասել ոչ միայն մեր պատմությունից, այլ հարեվան երկրների պատմությունից եվս:
• Երկրորդ խոշոր դեմքը այդ շրջանի Անանիա Շիրակացին է, որը բնագիտության տարբեր ճյուղերում խոշոր հաջողությունների հասավ: Նա էր որ տվեց երկրագունդի կլորության մասին իր գաղափարը:
• Ճարտարապետության մեջ այդ շրջանին հիմք դրվեց Հայաստանում գոթական ոճով կառույցներին:
• Այսպիսով (5-9)-րդ դարերում Հայաստանում մշակույթի զարգացումը գնում էր դեպի վերածնունդ, սակայն պատմական պայմանները թույլ չտվեցին նրանց զարգացմանը, եվ վրա հասնող արաբները հետո սելջուկները կործանեցին մշակութային վերելքները:

Բագրատունիների Հարստությունը

• 9-րդ դարում արաբական տիրապետությունը սկսեց քայքայման նշաններ տալ, եվ տրոհվեց տարբեր մասերի միջ-ֆեոդալական պայքարի մեջ, նրանից օգտվեցին հայերը: Հայ իշխանները միակն էին որ ապստամբել էին արաբների դեմ: Իսկ հայ Բագրատունիները կարողացան լեզու գտնել արաբների հետ, եվ նրանց կողմից ոչնչացված հայկական նախարարական տների կալվածքները միացրին իրենց: Նրանք 9-րդ դարում կազմում էին հզոր իշխանական տոհմ: Մինչեվ ՞Բագրատունիների թագավորության հաստատումը, Աշոտ Բագրատունին (իշխանաց-իշխան) էր կոչվում: 860-ականներից հետո ամրապնդված դինաստիան ձգտեց թագավորության: Բագրատունիները իրենց արմատներով հայկական ծագում ունեին, եվ այնքան հզորացան որ 885 թ. վերականգնվեց հայկական թագավորությունը: Թագավորությունը ճանաչեց խալիֆը, Բյուզանդիան եվս թագ ուղարկեց:
• Աշոտը կարողացավ խաղաղություն հաստատել եվ երկիրը դուրս բերել վատ վիճակից: Պետականության վերականգնումը շատ կարեվոր նշանակություն ուներ պատմության մեջ, նրա շուրջ ձեվավորվում էր ազգը եվ նա էր դառնում ազգի առաջնորդը: Աշոտին փոխարինեց իր ավագ որին՝ Սմբատը, որը պետական հմուտ գործիչ էր: Նրա օրոք Հայաստանը բավականին հզորացավ, կառուցվեցին բազում ջրանցքներ, ճանապարհներ, վերակառուցվեցին գյուղերն ու քաղաքաները, չնայած խալիֆին որոշ հարկ վճառում էին:
• Այս ընթացքը անշուշտ չհանգստացրեց արաբներին, եվ ահա արաբները դաշնակցելով Հայաստանի կենտրոնախույզ նախարարական տների հետ, սկսեցին պայքար մղել կենտրոնական իշխանության դեմ: 908 թ.-ին Հայաստանից արաբների օգնությամբ անջատվեց Վասպուրականը Գագիկ Արծրունու թագավորությամբ, եվ դա հիմք ծառայեց Բագրատունիների թագավորության քայքայման:
• Սմբատից հետո թագավորեց Աշոտ Բ. Երկաթը, նրա օրոք բավականին երկար ժամանակ Հայաստանում խաղաղաություն հաստատվեց, որի ժամանակ զգալիորեն խորացան ֆեոդալական հարաբերությունները, որն արտահայտվեց գյուղացիության լոյալ ճորտացման, եվ նորանոր տարածքները հարստահարման աղբյուր հանդիսացան ֆեոդալների համար:
• Այդ շրջանին 1Օ-րդ դարում Հայաստանի տնտեսության մեջ նկատվում է ինչպես կենտրոնախույզ ուջերի հզորացում՝ այնպես էլ տնտեսական զարգացման մեջ՝ առետրի եվ հատկապես արհեստագործության զարգացումը: Հայաստանը օգտակար արհեստագործական նյութերի շնորհիվ (քար, փայտ, կավ, երկաթ,....) ուժեղ զարգացավ արհեստագործությունը: Յուրատեսակ շրջանցում կատարվեց որը շարունակվեց մինչեվ մեր օրերը, Լոռու բամպակը եվ անտառները փայտամշակման խոշոր կենտրոններ դարձան, որոնց արտադրանքը հաճախ ուղարկվում էին մյուս երկիրները: Երեվանը մետաղագործության կենտրոն դարձավ, որտեղ սկսեցին զարգանալ ոսկերչությունն ու արծաթագործությունը, զարգացավ խեցեգործությունը:
• Արհեստների զարգացումը բերում է առեվտրի զարգացման, Հայաստանը գտնվում էր առեվտրական խաչմեռուկների ճանապարհում: Տարբեր երկրներից ապրանքներ էին բերում, վաճառում, փոխանակում եվ նպաստում Հայաստանի զարգացմանը: Հայ առեվտրականները գնում էին ուրիշ երկրներ: Հայերի մոտ առեվտրի զարգացումը բերեց քաղաքների ստեղծման, այն առեվտրական խաչմեռուկները դարձան առեվտրական քաղաքներ:
• 1Օ-րդ դարը եղավ Բագրատունիների քայքայման դար, իրար հետեվից անջատվեցին (Կարս-Վանադ)ի, Սյունիքի, Գուգարքի թագավորությունները, որոնց առաջացման օգնում էր մի կողմից Բյուզանդիան, մյուս կողմից արաբները: Արաբա-բյուզանդական հակասությունները կասել են Բյուզանդիայի հզորացմանը, որը եվ օգտվելով Հայաստանի պառակտվողական վիճակից, սկսեց նվաճել նրա հողերը: Բագրատունիները տարբեր տեղերում ոչ մեծաքանակ զորքով դիմադրում էին բյուզանդացիներին, սակայն նրանց առաջխաղացումը կանխել ռեին կարողանում:
• Ի վերջո Բագրատունիները թուլացան եվ Բյուզանդիայի օգնությամբ գահ բարձրացած՝ Հովհաննես-Սմբատը 1023 թ.-ին մի կտակ գրեց որով իր հողը կտակում էր Բյուզանդիային: Չնայած որոշ միջանկյալ ընդհարումների, 1045 թ. Անիի բանալիները հանձնվեցին Բյուզանդիային:
• Բագրատունիների անկումից հետո Հայաստանը չեր կարողացել շունչ քաշել երբ նոր արհավիրք կախվեց նրա գլխին: Անիի անկումից 4 տարի անց Հայաստան ներխուժեցին սելջուկ-թուրքերը 1048 թ., որից հետո սելջուկ Տուղրուլ բեկը սկսեց նխաճել Հայաստանը, նա իր հորդաներով հարձակվեց ու տիրեց Հայաստանին, Վրաստանին ու Աղվանքին, եվ բոլորը միավորեց մեկ մարզով: Սելջուկների օրոք Հայաստան ներգաղթեցին մեծ թվով մուսուլմաններ, վերջում նաեվ քրդեր:
• 11-րդ դարից սկսած վրացական թագավորությունը սկսեց պայքարել սելջուկների դեմ: Դավիթ Շինարարը իրեն էր միացրել հայ իշխաններին՝ հատկապես Զաքարյաններին, որոնց տվել էր արքունական բարձր պաշտոններ (Զաքարեն զորահրամանատար, Իվանեն թագավորական հարստությունների պաշտպանող), եվ նրանց օգնությամբ Հայաստանի հյուսիսային շրջանից սելջուկներին հետ մղեցին: Զաքարյանները ազատեցին Լոռին, Արցախը, Գուգարքը եվ մի քանի այլ շրջաններ, որտեղ հաստատվեց նրանց տիրապետությունը:
• Այսպիսով՝ սելջուկ-թուրքերի ավազակաբարո հարձակումներից հետո, Հայաստանը կարողացավ (հայ-վրացական) դաշինքով որոշ տարածքներ ազտագրել եվ այնտեղ վերականգնել իշխանություններ:

Արխիվագիտություն 3-րդ դաս 19 Հոկտեմբեր 2009

Արխիվային Կաթալոգների Համակարգը

• Արխիվային Կաթալոգները Միջ-ֆոնդային արխիվային տեղեկատուներ են որոնցում արխիվային փաստաթղթերի պարունակող տեղեկությունները դասավորված են ըստ առարկաների, թեմաների, բնագավառների: Տարբեր կաթալոգների ամբողջությունը կազմում է արխիվների կաթալոգների համակարգ:
1. Առարկայական կաթալոգները, արխիվային փաստաթղթերում հանդիպող մարդկանց մասին կաթալոգը, կամ արխիվային փաստաթղթերում հանդիպող բնակավայրերի, գետերի, լեռների նմասին կաթալոգը:
2. Թեմատիկ կաթալոգները, տարբեր թեմաների վերաբերյալ (օրինակ՝ Հայաստանում եկեղեցիների կառուցման մասին կաթալոգ, կամավորական շարժման մասին կաթալոգ, ձայնազուրկների մասին կաթալոգ, կուլակաթափության մասին կաթալոգ, հայրենադարձության մասին կաթալոգ, գաղթականների մասին կաթալոգ,....):
3. Բնագավառի կաթալոգները: (Հայաստանի արդյունաբերության զարգացման մասին կաթալոգ):
• Կաթալոգի հիմնական առարկան քարտն է, որտեղ վերցվում է փաստաթղթերի ստեղծման ժամանակը, փաստաթղթերի հեղինակը, հասցեատարը, փաստաթղթերի համառոտ բովանդակությունը, լեզուն, իսկությունը (բնագիր, ինքնագիր, պատճեն, վավերացված պատճեն), փաստաթղթերի ամրագրման ձեվը (ձեռագիր, մեքենայագիր, տպագիր, համակարգչային շարվածք), որոնողական նիշերը (Ֆ,Ց,Գ,Թ):
• Տեխնիկային զարգացման շնորհիվ այս կաթալոգները դուրս են գալիս շրջանառությունից, որտեղ գալիս են տեղեկությունների որոնման էլեկտրոնային համակարգերը: Նույն քարտը ավելի ընդարձակ տեղադրվում է համակարգչի մեջ:


Արխիվային Փաստաթղթերի Պահպանում

• Արխիվային փաստաթղթերը պահպանվում են այդ նպատակով կառուցված կամ հարմարեցված արխիվապահպանոցներում: Երեվան քաղաքում կառուցվել են հենց որպես արխիվապահպանոցներ, իսկ մարզերում հարմարեցված պահոցներ են:
• Արխիվային փաստաթղթերի պահպանությունը իր մեջ ներառում է ջերմա-խոնավային ռեժիմի ապահովում, լույսային ռեժիմի ապահովում, սանիդարա-հիգյենային ռեժիմի ապահովում, եվ պահպանական ռեժիմի ապահովում:
1. Արխիվային փաստաթղթերը որպեսզի հնարավոր լինի պահպանել երկար ժամանակով (մի քան 1ՕՕ տարի), նրանք պետք է մշտապես գտնվեն նույն ջերմա-խոնավային պայմաններում: Ջերմությունը (17-19) աստիճան, իսկ խոնավությունը (45-55 %): Ինչու՞: Ցանկացած նյութը սառչելիս սեղմվում է, տաքանալիս ընդարձակվում, այդ թվում նաեվ թուղթը:
2. Եթե լույսի աստիճանը բարձր է ապա նա սկսում է քայքայել թղթի վրա գիրերը:
3. Սանիդարա-հիգյենային: Թուղթը կարող է ուտել ցեցը, կրծողները, դրա համար պայմաններ են հատկացվում որ միջատներն ու կրծողները չթափանցեն, նաեվ պետք է կանխարգել փոշին:
4. Պահպանական ռեժիմներ: Հատկացվում են ապահովագրման մեթոտներ տարբեր վտանգների, կրակների դեմ:

Հայոց Պատմության Աղբյուրագիտություն 4-րդ դաս 19 Հոկտեմբեր 2009

Շարունակություն Եղիշիե:
• Դենշապուհը հույս ուներ քանդել եկեղեցու ուխտը, բայց նախարարները ավելի ուժեղ գտնվեցին քանի որ իրական ուժը նրանց ձեռքում էր: Արտաշատում կայացած ժողովում նախարարների կամքը վճռական էր, եվ Հազկերտ Բ.ին տրված պատասխանը փխում էր հիմնականաում այն բանից որ Հայաստանը ի զորու է պաշտպանել իր ներքին անկախությունը, կրոնը եվ եկեղեցին:
• Եղիշեն հիանալի կերպով պատկերում է երկրում լեռնացող ըմբոստահույզ դրամատրությունները, որոնց ալիքի վրա ծագեց ապստամբությունը: Հոգեվորականները դենտագին գործունեություն են ծավալում շրջելով գավառներում, գյուղերում, քաղաքներում: Եղիշեն գրում է որ նրանք՝ «արարին զամենեսեան զինուորս Քրիստոսի»: Հոգեվորականների նվիրագործված նշանաբանն էր՝ «Որենք Աստուածայինք կայցեն թագաւոր ի վերա ամենայնի»: Ժողովուրդը եկեղեցու կոչով զինվեց եվ ոտքի ելավ, երդվելով չխնայել ոչ ոքի անգամ հարազատ եղբորը, որդուն, ուրացած հորը, ամուսնուն:
• Եղիշեի երկը ունի կարճ առաջաբան եվ 7 գլուխներ, որոնք նա կոչում է եղանակներ: Առաջին եղանակում այն միտքն վ հայտնում որ Արշակունիների անկումից հետո հայ նախարարները փոխարինեցին հայոց փագավորին, եվ նրանց շնորհիվ եկեղեցու ուխտը ծաղկում էր:
• Երկրորդ եղանակում տրվում է Հազկերտի կողմից կրոնափոխության առաջարկը եվ Արտաշատի ժողովում պատասխան կազմելը: Պատասխանում հայերը ասում են որ պատրաստ են զոհվել մինչեվ վերջին մարդը, բաձց կրոնափոխ չեն լինի, եվ եթե «արյաց արքան» չդպչի իրենց կրոնին իրենք խոստանում են իրենք հնազանդվում են հնազանդվել նրան:
• Երրորդ եղանակում խոսում է Վասակի եվ նրա հետեվորդների մասին: Եղիշեն շանթ ու կրակ է թափում Վասակի գլխին, նրան համարում է նոխկալի դավաճան, ուրացող, ինչը ի հարկե ճիշդ չէ: Եղիշեն խիղճ է տալիս իր կուսակցական խղճին: Վասակը սկզբում անցավ ապստամբության գլուխ եվ ինչպես գրում է Եղիշեն՝ Վարդան Մամիկոնյանը անգամ Վասակին ասում է: «Ինչ որ հրամայես ես անպայման կը կատարեմ»: Բայց Վասակը երբ տեսավ որ Հայաստանը մնում է միայնակ զորազոր ախոյանի առջեվ, այլեվս անիմաստ համարեց ապստամբությունը շարունակելը, եվ ապստամբության եռանդուն պահին թակվեց պարսիկների կողմը, իր կողմնակից հոգեվորականների հետ աշխատում էր ժողովրդին համոզել ետ կանգնել ապստամբությունից, նա նույնիսկ Հազկերտին համոզեց ետ վերցնել կրոնափոխության առաջարկը, ինչը եվ կատարվեց: Բայց ժողովուրդը արդեն ոտքի էր ելեր եվ ոչ մի ուժ չեր կարող կասեցնել այդ:
• Չորրորդ եղանակում նկարագրվում է Ավարայրի ճակատամարտը եվ նրան հարակից եղելությունները: Այստեղ Եղիշեն Վարդանին իբր թե պանծացնելու համար, գրում է որ հայոց զորքը իբր թե հենց որ հասնում է Ավարայրի դաշտ անմիջապես անցնում է Տղմուտ գետը եվ գրոհում է պարսից զորքի վրա: Վարդանը բազում մարտերում հաղթանակներ տարած այդ փառաբան զորավարը այդպիսի անխելամիտ քայլի չեր դիմեր, եվ իր զորքը չեր ցգի դարանի մեջ, չեր դարձնի թշնամու թիրախի մեջ: Վարդանի տակտիկան այստեղ հարձակողական չեր՝ այլ պաշտպանողական, նահանջում էր խուսափելու ավելորդ կորուստներից, հյուծել հակառակորդին ապա կանոնավոր կերպով նահանջել եվ ամրանալ բերդերում: Նա զոհվեց բայց նրա տակտիկան տվեց իր արդյունքները: Հայերը այդ մարտում երեք անգամ ավելի քիչ զոհեր տվեցին քան պարսիկները: Ապա ամրացան ամրոցներում շարունակելով դիմադրությունը լավ դաս տալով բռնավորին:
• (5-6-7) –րդ գլուխներում խոսվում է դարձյալ պատերազմի եվ նրա հետեվանքների մասին, պատկերվում է Պարսկաստան տարագրված հայ գերիների ծանր վիճակի մասին: Ապստամբության մեջ մեղադրված 37 նախարարներ եվ 6 հոգեվորականներ աքսորվեցին: 454 թ. ամռանը հոգեվորականները գլխատվեցին Ապր գավառում: Եղիշեն նկարագրում է նրանց գլխատումը:
• Եղիշեն կրոնափոխությունը իրավամբ կործանարար է համարում Հայաստանի համար: Նա գրում է նաեվ որ 37 հայ նախարարները 10 տարի աքսորում անցկացնելուց հետո վերադառնում են եվ տիրում են իրենց կալվածքներին: Եղիշեն հրաշալի կերպով է կերտել Վարդանի, վասակի, որոշ հոգեվորականների կերպարը: Նա ցանկանում է այդ կերպարների միջոցով հայրենասիրություն սնուցել ժողովրդի մեջ: Ավարայրի ճակատամարտից առաջ Վարդանը դիմում է զորքին եվ համեստությամբ ասում՝ «Շատերդ մարտերում գերազանցել եք ինձ ձեր քաջությամբ եվ այժմ հարմար պահ է որպեսզի այս սուրբ պատերազմում մենք հաճությամբ ընդունենք մահը»:
• Եղիշեն Վարդանաց պատերազմը լոկ կրոնական է համարում եվ չի նկատում որ այն ունի հեռուն գնացող քաղքական նպատակներ:
• Եղիշեի երկը թարգմանվել է ռուսերենի Թիֆլիսում 1853թ., անգլերենի Լոնդոնում 1830 թ., իտալերենի Վենետիկում 1840թ., Ֆրանսերենի Փարիզի 1844թ. եվ 1905 թ.:
• Եղիշեի գրաբար բնագիրը տպագրվել է 28 անգամ, առաջինը Պոլսում 1764 թ., երկրորդը Պետերբուրգում 1787 թ. եվ նույն թվականին ՆորՆախիջեվանում, Կալկաթայում 1816 թ., Վենետիկում 1820 թ.եվ 1838 թ. :
• Եղիշեի երկը հինգ անգամ թարգմանվել է աշխարհաբարի, առաջինը Մոսկվայում 1836 թ., երկրորդը Թիֆլիսում 1891 թ.:
• Եղիշեն հեղինակել է նաեվ Աստվածաշնչի որոշ գրքերի մեկնություններ, հատկապես կարեվոր է Ծննդոց գրքին նվիրված «Արարարծոց» մեկնությունը: Գրել է նաեվ կրոնական-դավաբանական գրվածքներ, օրինակ՝ (Վասն Քրիստոսի Խաչելության):


Ղազար Փարպեցի

• Այս պատմիչը դասական շրջանի վերջին աստղն էր, իր մասին գիտենք շնորհիվ Վահան Մամիկոնյանի գրած իր թղթի, որը ի հարկե գրվել է իր (ՀԱյոց Պատմություն)ից ավելի վաղ: Ենթադրաբար նրա ծննդյան թվականները տրվում են (441-443) թթ. ժամանակամիջոցում: Մանկությունը անցկացրել է (Ցուրտափ) քաղաքոմւ Անուշ-Վռամ Արծրունու ամուսին Աշուշա բդեշխի ապարանքում, հենց այդտեղ էլ, ինչպես նա գրում է իր թղթում, ստացել է նախնական կրթություն հայկական դպրոցում: Նա իր թղթում գրում է՝ «տարիքով թեպետ մեծ էի ձեզանից (Վահանից), բայց եղանք սննդակից եվ խաղակից, ձեր ետեվից կրում էինք ձեր զգեստները, եվ ձեր օրհնված մայրը իր հոգեսիրությամբ մեզ էլ դաստիարակում էր այնպես ինչպես ձեզ): Բայց մութ յ մնում այն հարցը թե ինչ գործ ուներ հասարակ ծագում ունեցող այս մանուկը ազնվականների՝ Մամիկոնյան կորյունների ընտանիքում: Ինչու պետք է Վահանի մայրը այդքան մայրական խնամք տածեր այդ գեղջուկ տղայի հանդեպ: Այնուհետեվ Ղազարը կրթվում է Վահանու քեռու՝ Աղան Արծրունու մոտ հենց պատանեկան հասակից: Հենց Աղանի միջոցով Ղազարը ստանում է հոգեվորական կարգ: Թղթում նա գրում է Վահանին՝ «Իսկ նա ով աշխարհական ծառայությունից ինձ հանեց եվ դարձավ իմ ազատության պատճառը, էլի քո քեռի Աղանն էր»: Աղանի մոտ ուսումը ավարտելուց հետո (465-466) թթ., Ղազարը մեկնում է Բյուզանդիա կրթությունը շարունակելու: Կ.Պոլսում նա սովորում է հունարեն, ուսումնասիրում եկեղեցու հայրերի երկերը, ապա վերադառնում եվ բնակվում Շիրակում՝ Կամսարականների մոտ, այդտեղ մնում է մոտ տասը տարի: Հավանաբար նա մասնակցել է Վահանի մղած ազտագրական պայքարին:
• Փարպի գյուղը Արծրունիների սեփականությունը չեր որպեսզի Աղանը իբրեվ տեր ազատեր նրան: Աղանը սովորական մենակյաց էր, նրա միակ զբաղմունքը ճգնել ու աղոթել էր, նա եկեղեցական վարչության մեջ տեղ չուներ որպեսզի ազատեր Թարպեցուն: Խոսքը հոգեվոր ազատության մասին է՝ «հոգեվորական դառնալով մարդը դառնում է իսկական ազատ, փրկվում է այս աշխարհի ծառայությունից»: Փարպեցու աչքին բոլոր աշխարհականները ծառա են, եվ Աղանը Փարպեցուն տալիս է ազատություն, փրկում աշխարհից:
• 484-486 թթ. Փարպեցին եղել է Սյունիքում, զբաղվել եկեղեցական եվ կրթական գործերով: 486 թ. արդեն Հայաստանի մարզպան դարձած Վահան Մամիկոնյանը նորոգել տվեց Վաղարշապատում Հայկական Կաթողիկեն, այնտեղ հաստատեց վանք եվ միաբանություն: Հենց այս ժամանակ Վահանը Ղազարին իր մոտ է կանչում եվ նշանակում Էջմիածնի վանքի վանահայր: Ղազարը ժողովրդի մեջ հայտնի է դառնում իր քարոզներով, բոլորը գովում են նրան, բայց նա ունենում է նախանձողներ, հակառակորդներ, որոնք նրան են մեղադրում մայր տաճառի փայտակերտ գմբեթի հրդեհելը, նրան մեղադրում են նաեվ իբրեվ վավաշատությունը (կնամոլությունը) քաջալերողի եվ աղանդավորների պիղծ ու չարագործ մարդկանց մտերիմի: Նրանք կարողանում են Վահանի աչքից գցել Ղազարին, նրան ներշնչում են որ իբր Ղազարը մսխում է վանքի ունեցվածքը, հոգ չի տանում նրա մասին՝ «Եվ քանի որ ես երկրային կյանքում անզգուշ մարդ եմ, ժամանակին չզգացի դավադրությունը որով կփրկվեի գազաններից»: Ոչ մի պաշտպանություն չգտնելով, ոչ Վահանից ոչ էլ Բաբգեն կաթողիկոսի կողմից, նա ստիպված հեռանում է վանքից, նրանից խլում են ամեն ինչ, հեռանալով Ամիդ քաղաքը, որտեղ էլ գրում է իր թուղթը որը շատ կարեվոր վավերագիր է: Այդտեղ նա վեր է հանում հոգեվոր դասի արաքները, նաեվ ժամանակի դրեությունները: Նրան հալածել են պարսկասեր հոգեվորականները որոնցից վախենում էր անգամ կաթողիկոսը:
• Հավանաբար նա Ամիդում եղել է (490-492) թթ., եվ վերադառնալով Վաղարշապատ 493 թ. Վահանից առաջարկ է ստացել գրելու Հայոց Պատմությունը: Վախճանվել է 5-րդ դարի վերջին կամ էլ 6-րդ դարի սկզբին, եվ թաղվել է հայրենի գյուղում: Ըստ երեվույթին Ղազարի թուղթը ազդել է Վահանի վրա որը պատվիրել է նրան այդ երկը գրել: Նա այդ գրքի հենց սկզբում՝ որպես հայոց պատմության 1-ին եվ 2-րդ հայոց պատմությունների հեղինակներ հիշում է Ագաթանգեղոսին եվ Փավստոս Բուզանդին: Նա իր պատմությունը սկսում է այնտեղից որտեղ ավարտել էր Բուզանդը 387 թ.: Ինչու է՞ հենց այդտեղից շարունակում: Քանի որ Բուզանդը գովաբանում էր Մամիկոնյաններին, եվ Վահան Մամիկոնյանը կամենում է որ այդ տոհմի գովքը շարունակվի, ուստի Փարպեցին սկսում է հենց 387 թ.-ից:
• Հայոց պատմության առաջին գրքում նա գրում է թե ինչ են շարադրել իրենից առաջ երկու պատմագիրները, եվ թվում է նրանք: (Արշակունիների թուլացումը, Հայաստանում քրիստոնեության պետական կրոն ընդունվելը, Գրիգորիսի նահատակությունը, Գրիսգոր Լուսավորիչի տառապանքները, Հռիփսիմյանց կույսերի նահատակությունը, եվայլն....): Ի հարկե նա Բուզանդի գրածը չի հավանում, բայց տալիս է նրա պատմածները Արշակունիների մասին: Փարպեցին չի հետեվում Բուզանդին, կամենում է գրել մի այնպիսի աշխատություն որի մեջ խոսքը պետք է լինի վայելուչ, գրածները գիտության օրենքին համապատասխան, ճշմարիտ շարադրված եվ ամեն ինչ վեր հանել ողջախոհ զգուշությամբ: Ի հարկե թեեվ իր գրածը չունի Բուզանդի վիպական ոճը, բայց ինքն էլ գովում է Մամիկոնյաններին: Նրան նպատակն է նրանց օրինակով հիշատակ թողնել սերունդների հոգիներում որպեսզի հետեվեն իրենց օրինակին: Փարպեցին օգտվել է Եղիշեից բայց նրա անունը չի տալիս, սակայն իր տվյալները համապատասխանում են Եղիշեի տվյալների հետ: Նա գրում է որ երկյուղով է ձեռնարկել Հայոց Պատմության շարադրանքը որպեսզի՝ «ճշգրիտ ներկայացնեմ ինձ հանձնարարված բայց ինձնից բարձր այդ գործը»:
• Նրա Հայոց Պատմություն երկը ունի փոքրիկ առաջաբան, երեք դրվագներ կամ մասեր որոնք ունեն գլխաբաժանում: Առաջին դրվագում վեր է հանում Արշակ Գ.-ի եվ Վռամշապուհի ժամանակների պատմությունը, Հայաստանի հանդեպ Սասանյանների նենգ քաղաքականությունը, մեղադրում է Արշակ Գ.-ին «որը լքեց նախնիների բնիկ ժառանգությունը հոյակապ ու հռչակավոր Այրարատը, որը ամեն ինչ աճեցնում է, ամեն ինչով լի է, եվ լավ համարեց գնալ հավատացյալ կայսեր մոտ քան մնալ այդպիսի բերրի նահանգում եվ տեսնել հավատի ամենօրյա ծաղրվելը, իր ազգի ու թագավորության անարգվելը պարսիկների կողմից»: